سیبویه و سرآغاز دستورنویسی زبان عربی

نوع مقاله: علمی-تخصصی

نویسنده

مربی دانشگاه پیام‌نور مرکز الیگودرز لرستان

چکیده

در این مقاله، آرای سیبویه ـ دانشمند مسلمان و ایرانی ـ دربارۀ زبان و زبان‌شناسی بررسی شده است. این عالم بزرگ ایرانی، که از رهبران نحلۀ بصره نیز بود، در نحو زبان عربی به کمال رسید. کتاب او با عنوان الکتاب از معروف‌ترین و معتبرترین کتاب‌ها در زمینۀ نحو است. الکتاب طرز توصیف دستور زبان عربی را تعیین و تثبیت کرد. تصویری که او از دستور زبان عربی رسمی و کتابتی ترسیم نمود به‌ذات همان است که امروزیان از آن زبان در ذهن دارند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Sibawayhi and the Beginnings of Arabic Grammar

نویسنده [English]

  • Jila Khanjani
Lecturer, payame noor University, Lorestan-Aligudarz Branch
چکیده [English]

The purpose of this brief research is to study the viewpoints and opinions of Sibawayhi, one of the most illustrated Muslim thoughtfuls,about language and linguistics. He was the leader of the Basran school, his one work is known as "sibawayhi's Book", Kitaab Sibawayhi. It is, in fact, one of the earliest books in Arabic at all, and was probably dictated informally to Sibawayhi's principal pupil al-Akhfas, who then issued it as a book after his master's death. His personal insight into the nature of language and his analytical genius alone enabled him to create an exhaustive Arabic grammatical system which has been the reference point for all subsequent grammatical speculation to this day, and for which it very soon became known as the “Quran of grammar". In this paper, we'll try to mention syntax, morphology and lastly phonology, reflecting Sibawayhi's own notion of appropriate sequence for linguistic analysis.

کلیدواژه‌ها [English]

  • : School
  • Parts of speech
  • Morpho- syntax
  • Case- markers
  • Cognitive verbs
  • Infelicitous
  • Immediate constituents
ابن خلکان، احمد (1985م.). وفیات الاعیان، به کوشش احسان عباس، بیروت.

ابن الندیم (1348). الفهرست، ج اول، قاهره.

ابوطیب لغوی، عبدالواحد (1375ق/1955م). مراتب النحویین، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره.

اتسارت، لوتس (1388). «یافته‌های سیبویه در باب فرایند همگونی باز هجابندی در پرتو نظریة‌‌ بهینگی»، ترجمة نصیر شفیع‌پور مقدم، مجلۀ زبان‌شناسی، س23، ش 2، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

انوار، امیرمحمود (1353). «گوشه‌ای از تاریخ نحو»، 25 مقالۀ تحقیقی فارسی دربارۀ سیبویه، ارائه شده در کنگرۀ جهانی بزرگداشت دوازدهمین قرن درگذشت سیبویه، ویراستة محمدحسین ‌اسکندری، دانشگاه شیراز.

بشیرنژاد، حسن (1383). «سیر زبان‌شناسی در جهان اسلام»، مجلۀ فرهنگ، س17، ش 3 و 4، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

بوآس، جی. و دیگران (1376). سیر زبان‌شناسی در جهان اسلام: دیرینه زبان‌شناسی عربی، ترجمۀ  سیدعلی میرعمادی، تهران: رهنما.

پیام، طه (1376). «سیبویه و زبان‌شناسی نوین»، پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، گروه زبان‌شناسی همگانی.

توفیق ظاظا، حسن محمد (1368). «اثر سیبویه فی نشأه النحو العربی»، 16 مقاله به زبان عربی دربارة سیبویه، ارائه شده در کنگرة جهانی بزرگداشت دوازدهمین قرن درگذشت سیبویه، به اهتمام احمد افشار، دانشگاه شیراز.

حجتی، محمدباقر (1353). «از ابولاسود تا سیبویه یا سیری در پیدایش نحو و تطور آن تا عصر سیبویه»، 25 مقالۀ تحقیقی فارسی دربارة سیبویه، ارائه شده در کنگرة جهانی بزرگداشت دوازدهمین قرن درگذشت سیبویه، ویراستة محمد حسین اسکندری، دانشگاه شیراز.

خانلری، پرویز (1373). زبان‌شناسی و زبان فارسی، چ 2، تهران: توس.

دهخدا، علی اکبر (1377).  لغت‌نامه، تهران: دانشگاه تهران.

روبینز، آر. اچ. (1370). تاریخ مختصر زبان‌شناسی، ترجمۀ علی‌محمد حق‌شناس، تهران: نشر مرکز.

زیدان، جرجی (1386). تاریخ تمدن اسلام، تهران: امیر کبیر.

سیبویه (1316ق.). الکتاب، جزء اول، قاهره: بولاق.

سیبویه (1317ق.). الکتاب، جزء دوم، قاهره: بولاق.

علوی مقدم، محمد (1353). «قرن دوم هجری و صرف و نحو عربی و نقش سیبویه در تدوین قواعد زبان عربی»، 25 مقالۀ تحقیقی فارسی دربارة سیبویه، ارائه شده در کنگرة جهانی بزرگداشت دوازدهمین قرن درگذشت سیبویه. ویراستة محمد حسین اسکندری، دانشگاه شیراز.

قنوجی، صدیق (1978م). ابجد العلوم، به‌کوشش عبدالجبار زکار، بیروت.

مشکوه‌الدینی، مهدی (1376). سیر زبان‌شناسی، مشهد: دانشگاه فردوسی.

مصاحب، غلامحسین (1345 ). دایرة المعارف فارسی، تهران: فرانکلین.

نجدی ناصف، علی (1359). سیبویه پیشوای نحویان، ترجمة محمد فاضلی، مشهد: دانشگاه فردوسی.

یاقوت حموی (1400ق/1984م). معجم الادباء، به کوشش مارگلیوث، بیروت.

 

Asher, R. E. (1994).“Sibawayhi”, The encyclopedia of language and linguistics. Vol.7, pergamon press. pp. 3882-83.

Bohas. G, Guillaume. J-P, Kouloughli. DJ. (2006). The Arabic Linguistics  Tradition, reprint in the Georgetown Classics in Arabic Language and Linguistics of the 1990 edition. Washington D.C: Georgetown University Press.

Carter, M. (1973). “An Arab Grammarian of the Eight century A. D.”, Journal of the American Oriental Society 93:146-157.

Carter, M. (1981). Arab Linguistics. Amsterdam: Benjamin’s.

De Sacy, S. (1829). Anthologies grammatical Arabe. Paris: Imprimerie  Royale.

Jahn, G. (1969). Sībawaihis Buch über die Grammatik übersetzt und erklärt. Berlin: Hildesheim.

Robins. R. H. (1967). A short history of linguistics. London and Harlow: Longmans green.

Sibawayhi, Abubisr Amr B. Utman Sibawayhi, (1898-1900). Alkitab.Cairo: Bulaq.

Versteegh, Kees (1997). The Arabic Linguistic Tradition. New York: Rout ledge 

http://www.hf.uf.uio.no/east/sibawayhi/Demo/bas571.txt.htm