نمونه‌ای از فرایند پیشین‌شدگیِ واکه‌ای در مطالعاتِ تاریخیِ زبان بلوچی (تبدیلِ تاریخیِ ū به ī)

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسنده

استادیار فرهنگ و زبان‌های باستانی

.

چکیده

در تحول تاریخیِ زبان‌ها، اصواتِ آن‌ها تحتِ تأثیر عواملِ زبانیِ خاصی تغییر می‌کنند و از صورتی به صورتِ دیگر درمی‌آیند. در این مقاله، با بررسیِ 100 واژه در زبانِ بلوچی، یکی از زبان‌هایِ ایرانی، معلوم شد که واکۀ /ū/ در ایرانیِ قدیم، تحت تأثیر فرایند پیشین‌شدگیِ واکه‌ای، در بخشی از بلوچستانِ ایران، از جمله نواحیِ جنوبی و مرکزی، به /ī/ تبدیل شده و، در حالِ حاضر، در این مناطق به صورت گونۀ آزادِ دوگانه‌ای به دو صورتِ /ū/ و /ī/ رایج است. به‌علاوه، با بررسیِ این پدیده در بعضی از دیگر زبان‌هایِ ایرانی از شرقی‌ترین نواحی(حوزۀ پامیر) تا غربی‌ترین نواحی(حوزه‌های کُردی و بختیاری)، معلوم شد که این تحولِ تاریخی در آن زبان‌ها نیز اتفاق افتاده است و می‌توان آن را یک پدیدۀ گسترده و عمومی در زبان‌های ایرانی به حساب آورد. در نهایت این‌که بررسی این پدیده در زبانِ بلوچی در زمینه‌هایی مانند رده‌بندی، توصیف‌هایِ زبانی و مطالعاتِ تاریخی زبانِ بلوچی و گویش‌ها و لهجه‌های آن قابل استفاده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Instance of Umlaut in the Historical Studies of Balochi Language (Historical Change of /ū/ into /ī/)

نویسنده [English]

  • Mousa Mahmoudzahi
Assistant Professor, PhD in Old Iranian Culture and Languages, Velayat University, Iranshahr
چکیده [English]

The sounds of languages undergo changes under the effects of certain linguistic factors through the historical changes of languages from one form into another. Studying 100 Balochi—an Iranian language—words, it was found that the vowel /ū/ in Old Iranian has changed into /ī/ in some parts of Iranian Baluchistan including southern and central areas, currently being common in a free variant of two forms as /ū/ and /ī/ in these areas. In addition, investigating the phenomenon in some other Iranian languages from the most eastern (Pamir territory) to the most western (Kurdish and Bakhtiari territories), it was found that this historical change has occurred, and it can be considered a general and widespread phenomenon among Iranian languages. Finally, the study of this phenomenon in the Balochi language can be useful from some aspects such as typology and linguistic description and historical studies of Balochi language and its dialects and accents.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iranian languages
  • Iranian Balochistan
  • Balochi language
  • umlaut
  • vowel free variants
آرلاتو، آنتونی (1373). درآمدی بر زبان شناسی تاریخی، ترجمۀ یحیی مدرسی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

ابوالقاسمی، محسن(1384). تاریخ زبان فارسی، تهران: سمت.

اشرفیِ خوانساری، مرتضی (1383). گویش خوانساری، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

ثمره، یدالله (1391). آواشناسی زبان فارسی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

حسن‌دوست، محمّد (1383). فرهنگ ریشه‌شناختیِ زبانِ فارسی، ج 1، تهران: نشر آثار (فرهنگستان زبان و ادب فارسی).

حسن‌دوست، محمّد (1389). فرهنگ تطبیقی ـ موضوعی زبان‌ها و گویش‌هایِ ایرانیِ نو، 2 ج، تهران: نشر آثار (فرهنگستان زبان و ادب فارسی).

حق‌شناس، علی‌محمد (1383). آواشناسی (فونتیک)، تهران: آگه.

داوری، مریم (1390). «ضرب‌المثل‌های بلوچی جاسکی و نمونه‌های آن در فارسی»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد یزد.

رضایی، جمال (1377). بررسی گویش بیرجند (واج‌شناسی ـ دستور)، تهران: هیرمند.

طاهری، اسفندیار (1389). گویش بختیاری کوهرنگ، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

کلباسی، ایران (1376). گویش کلاردشت (رودبارک)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

معین، محمد (1371). فرهنگ فارسی، تهران: امیرکبیر.

مقیمی، افضل (1373). بررسی گویش بویراحمد و ...، شیراز: نوید.

مقیمی، افضل (1385). بررسی گویش گورکانی (گویش مردم روستای بایگان فیروزآباد)، تهران: نشر روزنگار.

هاشمی، سید ظهورشاه (2000). سیدگنج، کراچی: چاپ سید هاشمی اکیدمی.

همایون، هُمادُخت (1371). گویش اَفتری، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

پهوال، عبدالرحمن (1386). بلوچی گالبَند، به کوشش لوتز ژِهاک و بیدالله نارویی، پیشاور، مؤسسة انتشارات الازهر.

 

Elfenbein, Josef (1966). The Baluchi Language, A Dialectology with Texts, London: The Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland

Elfenbein, Josef (1989). “Baloci”, in Rüdiger Schmitt (ed.). Compendium Linguarium Iranicarum, Wiesbaden: Ludwig Reichert Verlag.

Farrell, Tim (2003). "Linguistic Influences on the Balochi spoken in Karachi."in

Carina Jahani & Agnes Korn (eds.), The Baloch and Their Neighbours: Ethnic and Linguistic Contact in Balochistan in Historical and Modern Times, Wiesbaden: Reichert.

Jahani, Carina (2001). “Balochi”, in  Jane Garry & Carl Rubino (eds.).Facts About the World’s Languages: An Encyclopedia of the World’s Major Languages, Past and Present, New York and Dublin: H.W. Wilson Company (A New England Publishing Associates Book).

Korn, Agnes (2005). Towards a Historical Grammar of Balochi. Studies in Balochi Historical Phonology and Vocabulary, Wiesbaden: Reichert. [Beiträge zur Iranistik 26].

Parvin, Abbas (2008). “Traditionalism Versus Modernity in the Methods of Measuring Time in Iranian Balochistan”, in Korn, Agnes, Carina Jahani & Paul Titus, The Baloch and Others: Linguistic, historical and socio-political perspectives on pluralism in Balochistan. Wiesbaden: Reichert.