دو اصطلاح ستاره‌شناسی و کیهان‌‌شناسی باستان در گزیده‌های زادِسپَرَم قرائت واژۀ مبهم ائفقثجظ در عبارت ائفقثجظ ل‌تسوظ‌ا و بررسی مفهوم عبارت “se kanārag ī gēhān” (سه کنارۀ گیهان) در متن پهلوی گزیده‌های زادِسپَرَم (فصل 34: بندهای 25 و 28)

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسنده

دکتری رشتۀ فرهنگ و زبان‌های باستانی، پژوهشگاه علوم انسانی

.

چکیده

در این مقاله دو اصطلاح فنّی در متن پهلوی گزیده‌های زادِسپَرَم بررسی می‌شود. ابتدا قرائت رایج واژۀ ائفقثجظ (فصل 34: بند 28) به صورتnisārīk/nisārīg  نقد و بررسی شده است که، نخستین بار، آن را زنر (1955: 345) با این خوانش به معنی «آغازین» ارائه کرد و سپس ژینیو و تفضّلی (1993: 120) نیز آن را پذیرفتند.nisārīg  واژه‌ای تک‌بَسامَد (منفرد) در زبان پهلوی است که با اصلاحی ناچیز می‌توان آن را به‌صورت اخقثجظ (wahārīg: بهاری) تصحیح و به ‌همراه واژۀ paymānīg به صورت اندازۀ میانگین/ اعتدالی بهاری ترجمه کرد. سپس، در جست‌و‌جوی تفسیری قانع‌کننده از مفهوم عبارت “se kanārag ī gēhān” (فصل 34: بند 25)، این عبارت با عبارات مشابه موجود در مدارک باستانی نجومی و کیهان‌شناسی به زبان‌های اَکَّدی (متن‌های موسوم به اسطرلاب‌ها و الواح میخی مُل‌آپین)، سنسکریت (براهمنه‌ها) و لاتین (خطابه در باب خورشید توانا از یولیانوس، امپراتور مهرپرست روم)، مقایسه و عبارت یادشده به عنوان اصطلاحی فنّی معرفی شده است که به الگوی مشهور «تقسیم‌بندی سه‌بخشی آسمان (به نواحی جنوبی، میانی و شمالی)» در کیهان‌شناسی مشرق‌زمین باستان اشاره دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Two Technicalities in Ancient Astronomy and Cosmology in Wizīdagīhā ī Zādesparam (An inquiry into the reading of enigmatic ائفقثجظ in the Phrase ائفقثجظ ل‌تسوظ‌ا and Interpretation of the Phrase “se kanārag ī gēhān” in the Pahlavi Text of Wizīdagīhā ī Zādesparam (Ch. 34: 25 & 28))

نویسنده [English]

  • Reza Ahmadkhani
Assistant Professor, Department of Linguistics, Payam-e Noor University
چکیده [English]

This article deals with two technicalities in Wizīdagīhā ī Zādsparam (Ch. 34: 25 & 28); the enigmatic ائفقثجظ in the phrase ائفقثجظ ل‌تسوظ‌ا and the concept of the phrases “se kanārag ī gēhān”. Firstly, the enigmaticائفقثجظ  is discussed which was read as “nisārīk” (Zaehner, 1955: 345) , a hapax legomenon in middle Persian language, followed by Gignoux-Tafazzoli (1993: 120). With a slight emendation, the word can be satisfactorily read asاخقثجظ  “wahārīg” (i. e vernal); thus the phrase runs as “vernal medium/equinoctial measure”. Then, based on the comparison of the phrases “se kanārag ī gēhān” (§ 25), with the existing ancient astronomical and cosmological contributions (namely, the so-called Assyrian astrolabes and Mul Apin Tablets, Brahmaas and the Oration upon the sovereign sun by Julianus Apostate), the phrase is introduced as a technicality which refers to “the tripartite division of sky vault pattern (to the southern, middle and northern regions)”; a renowned procedure in the ancient oriental cosmology.

کلیدواژه‌ها [English]

  • : Wizīdagīhā ī Zādsparam
  • Middle Persian
  • Mul.Apin Tablets
  • Assyrian astrolabes
  • Brahmaṇas
  • cosmology
  • astronomy
ابوالقاسمی، محسن (1385). راهنمای زبان‌های باستانی ایران، ج 1، تهران: سمت.

بهار، مهرداد (مترجم) (1385). بُندَهِشن، تهران: توس.

پاکزاد، فضل‌اللّه (1384). بُندَهِشن، ج 1: متن انتقادی، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.

تفضلی، احمد (1376). تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن.

راشدمحصّل، محمدتقی (مترجم) (1385). وزیدگی‌های زادسپرم، تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

کراپ، ای. سی. (1383). ستاره‌شناسی تمدن‌های کهن (پژواک آسمان باستان)، ترجمة یاسمین نیک‌سرشت، شیراز: نوید.

معین، محمد (1378). فرهنگ فارسی، ج 2، تهران: امیرکبیر.

مکنزی، دیوید نیل (1383). فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ترجمۀ مهشید میرفخرایی، تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

نیدهام، ژوزف (1383). تاریخ تحول دانش ریاضیات و نجوم در چین، تلخیص: کالین ا. رُنان، ترجمۀ پرویز شهریاری و همایون صنعتی‌زاده، کرمان: انتشارات دانشگاه شهید باهنر کرمان.

واکر، کریستوفر (1384). «نجوم و احکام نجوم در بین‌النهرین»، در علم در ایران و شرق باستان، ترجمه و تحشیۀ همایون صنعتی‌زاده، تهران: نشر قطره.

واندر وردن، بارتل ل. (1386). پیدایش دانش نجوم، ترجمۀ همایون صنعتی‌زاده، کرمان: انتشارات دانشگاه شهید باهنر کرمان.

 

Anklesaria, B. T. (1964). Vichitakiha-i Zaatsparam, Bombay.

Bartholomae, Christian (1904). Altiranisches wörterbuch, Strassburg: Karl J. Trübner.

Durkin-Meisterernst, Desmond (2004). Dictionary of Anichaean Middle Persian and Parthian, Turnhout (Belgium): Brepols Publishers.

Gignoux, Ph. and A. Tafazzoli (1993). Antologie de Zādspram, Paris: Cahier.

Gonda, Jan (1966). Loka: World and heaven in the Veda, Amsterdam: North-Holland Publishing.

Hartner, W. (1985). “Old Iranian Calendars”, In Ilya Gershevitch (ed.), The Cambridge History of Iran, Vol. II (The Median and Achaemenian period), Cambridge: Cambridge university press.

Henning, W. H. (1942). “An Astronomical chapter of the Bundahishn”, JRAS, No. 3.

Keith, Arthur Brriedale (1920). Rigveda Brahmaas, The Aitarya and Kauītaki Brahmaas of The Rigveda, Massachusetts: Harvard University press.

Keith, Arthur Brriedale (1922). “The period of The Later Saṃhitās, The Brahmaṇas, The Ārṇyakas and The Upanishads”, The Cambridge history of India, Vol. I, edited by Edward James Rapson, Cambridge: Cambridge university press.

Kirfel, W. (1920). Die Kosmographie der Inde nach den Quellen dargestellt, Leipzig und Bonn: Dümmler.

Klaus, K. (1986). Die altindische Kosmologie, Nach den Brāhmaas dargestellt, Bonn.

Macdonell, A. A. (1897). “Vedic Mythology”, In G. Bühler (ed.). Grundriss Der Indo-Arischen Philologie und Altertumskunde (Encyclopedia of Indo-Aryan research), III. Band, 1. Heft A. Strassburg: Karl J. Trübner.

MacKenzie, D. N. (1964). Zoroastrian Astrology in the Bundahišn, BSOAS, vol. XXVII, III.

MacKenzie, D. N. (1986). A Concise Pahlavi Dictionary, Oxford: Oxford University Press.

Nyberg, Henrik Samuel (1974). A Manual of Pahlavi, Vol. II (Ideograms, Glossary, Abbreviations, Grammatical survey, Corrigenda to part I), Wiesbaden: Otto Harrasowitz.

West, E. W. )1885(. “Pahlavi Texts, Shayest Na-Shayest” (Proper and Improper), The Sacred Books of the East, Vol. V, edited by Max Muller, Oxford University Press

Zaehner, R. C. (1955). Zurvan, a Zoroastrian Dilemma, Oxford: Oxford University Press.