پیشینۀ نمایش در ایران باستان

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 استاد فرهنگ و زبان‌های باستانی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

2 کارشناس ارشد فرهنگ و زبان‌های باستانی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

.

چکیده

ایران و هند تمدن‌هایی کهن با ریشه‌های عمیق و مشترک‌اند، که بی‌شک حضور و گستردگی آیین‌ها در این دو تمدن نقش مهمی ایفا می‌کند. دربارۀ پیدایش خاستگاه نمایش در ایران پیش از اسلام تا کنون بحث‌ها و نظریات مختلفی بیان شده است. در میان نظریات مختلف در این باب، دیدگاه خاستگاه آیینی اساس نظرگاه ما را در این بحث تشکیل خواهد داد. در این پژوهش، ابتدا به‌اختصار، نظر این گروه از پژوهندگان بیان می‌شود. آن‌گاه با فرض پیشینگی خیمه‌شب‌بازی بر نمایش انسانی و با اتکا به شواهد باستان‌شناختی از تمدن‌های کهن جیرفت و شهر سوخته و مقایسۀ آن‌ها با یافته‌های مشترک از تمدن کهن سند، و امتزاج وسیع فرهنگی در این مناطق، در هزارة سوم پیش از میلاد، دیدگاه نگارندگان دربارۀ منشأ نمایش در ایران ارائه خواهد شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Background of Drama in Ancient Iran

نویسندگان [English]

  • Zohreh Zarshenas 1
  • Fatemeh Shamsi 2
1 Professor of Ancient and Middle Iranian Languages and Culture Institute for Humanities and Cultural Studies
2 Graduate Student of Ancient and Middle Iranian Languages and Culture Institute for Humanities and Cultural Studies
چکیده [English]

 
 Many theorists hold that theater derives from rituals.  Iran and India are two ancient civilizations with deep and joint origins in which rituals have an important role. There are many debates about the origins of drama in ancient Iran. In this research we will concentrate on a view which holds "ritual origin" for drama. First we will shortly introduce the related theories .Then according to the theory of puppetry's priority over drama and depending on the archeological evidences from ancient civilizations of Jiroft and Shahr-I Sukhta and comparing them with similar findings from the civilization of Indus valley and their broad intercultural relations during the third millennium BC, we will express a new perspective about the background of drama in Iran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Drama
  • puppet
  • Iran
  • Harappa
  • Dance
  • Ritual
افشار، آرزو (1388). درآمدی بر رقص و حرکت، تهران: نشر افراز.

آنانواکوماراسوآمی، آناندا (1382). مقدمه‌ای بر هنر هند، ترجمۀ امیرحسین ذکرگو، تهران: نشر روزنه.

بابک، هومن (1385). نمایش عروسکی در هند، تهران: نمایش.

بویس، مری و فارمر، هنری جورج (1368). دو گفتار دربارۀ خنیاگری و موسیقی ایران، ترجمۀ بهزاد باشی، تهران: آگاه.

بهار، مهرداد (1387). پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: نشر آگه.

بهنام، عیسی (1352). «شهر سوخته»، هنر و مردم، ش 126.

بیضایی، بهرام (1341). «خیمه‌شب‌بازی در ایران»، آرش، ش 3.

بیضایی، بهرام (1344). نمایش در ایران، تهران: بی‌نا.

پازوکی، شهاب (1389). نمایش در ایران، تهران: دانشگاه پیام نور.

ثمینی، نغمه و محمد خزایی (1382). «آیین و ادبیات مقدمه‌ای بر خاستگاه هنر نمایش»، کتاب ماه هنر، فروردین و اردیبهشت.

دانش‌نامۀ دانش گستر (1389). زیر نظر: علی رامین، کامران فانی، محمدعلی سادات، ج 3، تهران: مؤسسة علمی فرهنگی دانش گستر.

دیمز، اورلی (1388). تندیس‌گری و شمایل‌نگاری در ایران پیش از اسلام، ترجمة علی‌اکبر وحدتی، تهران: نشر ماهی.

ذکاء، یحیی (1342). «رقص در ایران پیش از تاریخ»، مجلة موسیقی، ش 79-80.

ذکاء، یحیی (1343). «سرگذشت رقص در ایران»، مجلة موسیقی، دورة سوم، ش 86.

ذکاء، یحیی (1357). «تاریخ رقص در ایران»، هنر و مردم، ش 189 و 190.

ساویتیری، شیوا لینگاپا (1337). عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی و نقش آن‌ها در اجتماع، ترجمة علی آقابخشی، تهران: مرکز اسناد فرهنگی آسیا.

ستاری، جلال (1387). زمینة‌ اجتماعی تعزیه و تئاتر در ایران، تهران: نشر مرکز.

سرسنگی، مجید (1376). «مقدمه‌ای بر نمایش‌های سنتی و آیینی در ایران»، نامة فرهنگ، ش 26.

سهرابی، امیر (1391). عروسک پشت پرده و خیمه‌شب‌بازی در اصفهان و نائین، تهران: نمایش.

سیدسجادی، سیدمنصور (1388). باستان‌شناسی‌ شبه قارة هند، تهران: سمت.

شاتوک، سی بل (1381). دین هندو، ترجمة حسن افشار، تهران: نشر مرکز.

شفیعی کدکنی، محمدرضا (1384). «پیشینة هنر تئاتر در ایران»، بخارا، ش 41.

عاشورپور، صادق (1389). نمایشه‌ای ایرانی، نمایشه‌ای آیین مزدیسنا، ج 3، تهران: سورة مهر.

کیندرمان، هاینتس (1365). تاریخ تئاتر اروپا، ج 3، تئاتر قرون وسطی، ترجمة سعید فرهودی، تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

گلریز، محمدعلی (1368). تاریخ و جغرافیای تاریخی قزوین، تهران: انتشارات طه با هم‌کاری میراث فرهنگی قزوین.

گوردن، چایلد (1354). انسان خود را می‌سازد، ترجمة احمد کریمی حکاک و محمد هل اتائی، تهران: انتشارات کتاب‌های جیبی.

گیرشمن، رومن (1350). هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی، ترجمة بهرام فره‌وشی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

مجمل التواریخ و القصص (1318). به تصحیح ملک الشعرا بهار، تهران: بی‌نا.

مجیدزاده، یوسف (1368). آغاز شهرنشینی در ایران، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

مجیدزاده، یوسف (1383). جیرفت کهن‌ترین تمدن شرق، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

مددپو، محمد (1373). تجدد و دین‌زدایی در فرهنگ و هنر منورالفکری ایران از آغاز پیدایی تا پایان عصر قاجار، تهران: دانشگاه شاهد.

ناظرزاده کرمانی، فرهاد (1383). درآمدی به نمایش‌نامه‌شناسی، تهران: سمت.

میرشکرایی، محمد (1357). «پایگاه اجتماعی نمایش‌های عامیانه در مازندران و گیلان»، هنر و مردم، ش 193.

نگهبان، عزت‌الله (1351). راهنمای موزه و حفاری هفت‌تپه، تهران: انتشارات ادارة کل موزه‌ها، وزارت فرهنگ و هنر.

یغمایی، پیرایه (1390). «خیمه‌شب‌بازی و پیشینة آن»، سایت انسان شناسی و فرهنگ، http://anthropology.ir/node/12124 (تاریخ رجوع: 15/6/1393).

 

Boyce, Mary (1957). “The Parthian Gōsān and the Iranian Minstrel Tradition”, Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, No. 1 & 2.

Danino, Michel (2003). “The Harappan Heritage and the Arian Problem”, Man and Environment, Vol. XXVIII, No. 1.

Floor, Willem (2005). The history of theater in Iran, Washington DC: Mage.

Lochtefelf, G. J. (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1-2, New York: The Rosen Publishing GroupInc.

Rao, L. S. (2007). “A Note on Dancing Girl from Bhirana, District Fatehabad, Haryana”, Man and Environment Journal, Volume XXXII, No.1, the journal of the Indian Society for Prehistoric and Quaternary Studies, Pune, ISSN: 0258-0446.

Mallory, J. P. and Q. Adams Douglas (1997). “Armenian Language”, in Encyclopedia of Indo-European Culture, London: Fitzroy Dearborn.

McIntosh, Jane R. (2008). The ancient Indus Valley: new perspectives, Understanding ancient civilizations series, USA: ABC-CLIO. Inc.

Shirazi, R. (2007). “Figurines anthropomorphes Du Brunze Ancient De Shahr-I Sokhta, Période II (Séistan, Sud-East Du L`Iran): Approche Typologioue”, Paléorient Journal, Vol. 33, Issue. 2, France: CNRS Éditions.

Subramanian, T. S. (2008). “Harappan link”, Frontline, V. 25, Issue 02, 1, India: The Hindu publishers.

The Circle of Ancient Iranian Studies, Iranian Music: Tanbur (Guitar), Retrieved 05/05/2008.

www.cais-soas.com/CAIS/Music/tanbur.htm>.