از اراده تا آینده : دستوری‌شدگی «زمان آینده» در فارسی

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 مدرس دانشکده پیراپزشکی

2 هیأت علمی گروه زبان‌شناسی دانشگاه بوعلی سینا همدان

.

چکیده

با آن­که مفهوم زمان آینده مفهوم جدیدی در حوزه­ی شناخت بشر نیست،  اما رمزگذاری مستقل آن در بسیاری از زبان­های دنیا پدیده­ای متأخر است. بررسی رده­شناختی بازنمایی این مفهوم حاکی از این حقیقت است که ابزارهای واژگانی بیان  «طلب» و «اراده» به صورت بالقوه، توانایی رمزگذاری رویدادهای زمان آینده را دارند. این مهم از آنجا ناشی می­شود که طبیعت مفهوم طلب و اراده، وقوع گزاره را در زمانی فرا روی زمان گفتار رقم می­زند. در این مختصر بر آنیم تا در چارچوب دستوری­شدگی، به کاوش در سیر تحول فعل «خواستن» ازفعلی واژگانی به فعل معین وجهی با معنای «اراده» و سپس به فعلی معین با معنای دستوری زمان «آینده» بپردازیم. داده­های این پژوهش، حاکی از آن است که «خاص­شدگیِ» کاربرد فعل «خواستن» در بیان حتمیت وقوع رویداد در «آینده­­ی برنامه­ریزی شده»، پیدایش نشانه­ی تحلیلی مستقل زمان «آینده» را در فارسی امروز به ارمغان آورده­است. این درحالی است که در قرون اولیه­ی هجری فعل «خواستن»، به طور هم­زمان و با یک صورت زبانی بازنمایی هردو مفهوم وجهیت اراده و زمان آینده را بر عهده داشته­است. از این­رو می­توان گفت که در مسیر معین­شدگیِ فعل «خواستن» به عنوان نشانه­ی آینده، رخداد تغییری مفهومی از وجهیت «اراده» به زمان «آینده» قابل مشاهده است. 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

From Volition to Future: The Grammaticalization of "Future Tense" in Persian

نویسندگان [English]

  • Shadi Davari 1
  • Mehrdad Naghzguy-Kohan 2
چکیده [English]

As it is generally assumed, the concept of future is not a concept of novelty. However the specialized strategies of encoding the notion are recently emerged. Typologically, the lexical units bearing the meanings of "desire" and "volition" are potentially major constructions representing the meaning of future. This embodies in the fact that intension is future projecting. The present contribution illustrates the grammaticalization of xâstan from a lexical verb to a modal auxiliary of volition and then to an auxiliary encoding the future tense. The result offers a clear picture of specialization process of using the future marker in a scheduled and  inevitable future situation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • future tense
  • modality of volition
  • auxiliary
  • specialization
آسانا، جاماسب جی دستور منوچهر جی جاماسب (1371). متون پهلوی. گزارش سعید عریان. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

ابوالقاسمی، محسن(1388). راهنمای زبان­های باستانی ایران (جلد دوم). تهران: سمت.

ارجانی، فرامرز بن خداداد بن عبدالله­الکاتب  (1347). سمک عیار(جلد اول). با مقدمه و تصحیح پرویز ناتل خانلری. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

اشمیت، رودیگر (1382). راهنمای زبان­های ایرانی (جلد اول). ترجمه­ی فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ بیدی. تهران: ققنوس.

بهار، مهرداد (1380). بندهش. تهران: توس.

پزشکزاد، ایرج (1338). بوبول. تهران: نیل.

تفضلی، احمد (1378). تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: سخن.

خباز، مجید(1376). مواردی از دستوری­شدن و واژگانی شدن در زبان فارسی. پایان نامه­ی کارشناسی ارشد. دانشگاه تربیت مدرس.

داوری، شادی (1392) . معین شدگی در فارسی.  رساله­ی دکتری زبانشناسی. دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران.

داوری، شادی (1393). نمود تکمیلی در زبان فارسی. مجله­ی پژوهش­های زبان­شناسی تطبیقی. سال چهارم، شماره 7.

داوری، شادی و مهرداد نغزگوی کهن (1391). دستوری­شدگی افعال ارتقایی در زبان فارسی. مجموعه مقالات هشتمین همایش زبان­شناسی ایران.  به کوشش: محمد دبیر مقدم. تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.

راسخ مهند، محمد (1388). گفتارهایی در نحو. تهران: مرکز.

سبزواری، مهدی(1382). بررسی پیدایش و تحول افعال کمکی فارسی نوین در چارچوب دستوری شدن. پایان نامه­ی کارشناسی ارشد. دانشگاه علامه طباطبایی.

شهری، جعفر(1357). شکرتلخ. تهران: امیرکبیر.

طرسوسی، ابوطاهر محمدبن حسن بن علی بن موسی (1356). دارابنامه طوسی. به کوشش ذبیح­الله صفا. بنگاه تهران: بنگاه ترجمه و نشرکتاب.

عبداللهی، اصغر (1392). عشق به مرغ ماهی­خوار. مجله­ی داستان.ش 30.

غلامعلی­زاده، خسرو (1380). ساخت زبان فارسی. تهران: احیاء کتاب.

کشاورز، کریم(1388). هزارسال نثر پارسی (جلد اول). تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

کنت، رونالد (1384). فارسی باستان: دستور زبان، متون، واژه نامه. ترجمه سعید عریان. تهران: پژوهشکده زبان و گویش، سازمان میراث فرهنگی.

مزداپور، کتایون (1369). شایست ناشایست (آوانویسی و ترجمه). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

مشکوه­الدینی، مهدی (1387). دستور زبان فارسی: واژگان و پیوندهای ساختی. تهران: سمت.

نظامی عروضی سمرقندی (1333). چهارمقاله. به کوشش محمدمعین. تهران: زوار.

مدرس صادقی، جعفر (1392). زنده­ی بیدار. مجله­ی داستان.ش 29.

مرشد زاده، نفیسه (1392 الف). پیش از پاییز. مجله­ی داستان. ش27.

مرشد زاده، نفیسه (1392 ب). خداحافظی با کوچک دوست داشتنی. مجله­ی داستان. ش 30.

مولایی، چنگیز (1387). راهنمای زبان فارسی باستان. تهران: مهرنامگ.

منشی، نصرالله بن محمد بن عبدالحمید (1343). کلیله و دمنه. به کوشش مجتبی مینوی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

نغزگوی کهن، مهرداد (1387الف). دستوری­شدگی و دستوری­ زدایی، فرایندهایی مستقل و موازی.زبان و زبان­شناسی،8،1-13.

نغزگوی کهن، مهرداد (1387 ب). بررسی فرآیند دستوری­شدگی در فارسی جدید. دستور(ویژه­نامه­ی نامه­ی فرهنگستان)،پیاپی 4، صص 3-24.

نغزگوی کهن، مهرداد (1389الف). چگونگی شناسایی موارد دستوری­شدگی.  مجله­ی پژوهش­های زبان و ادبیات تطبیقی، ش2: صص149-165.

نغزگوی کهن، مهرداد (1389 ب) . افعال معین و نمایش نمود در زبان فارسی.  ادب پژوهی، فصلنامه­ی تخصصی زبان و ادبیات فارسی، سال چهارم، ش14:صص 93-110.

نغزگوی کهن، مهرداد (1390).  دستوری­شدگی افعال حرکتی در زبان فارسی.  مجموعه مقالات ششمین همایش بین­المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی. به کوشش دکتر قدسیه رضوانیان. 647-654. تهران: خانه­ی کتاب.

نغزگوی کهن، مهرداد و شادی داوری (1391الف). شبه­وند شدگی. نشریه­ی پژوهش­های زبان­شناسی تطبیقی. سال اول، شماره 1، 65-85.

نغزگوی کهن، مهرداد و شادی داوری (1391ب). همکرد شدگی. مجله­ی دستور، ویژه­نامه­ی نامه­ی فرهنگستان. شماره 8، 227-244.

نغزگوی کهن،مهرداد ( 1392). تغییرات نقشی «ﺑ-» در فارسی نو از منظر دستوری­شدگی.  مجموعه مقالات نخستین هم­اندیشی واژه­بست­ها در زبان­های ایرانی. به کوشش محمد راسخ مهند. انجمن زبان­شناسی ایران. تهران: نویسه­ی پارسی.

نوایی، عبدالحسین (1389). متون تاریخی به زبان فارسی. تهران، سمت.

وحیدیان کامیار،تقی و غلامرضا عمرانی (1390). دستور زبان فارسی(1). تهران: سمت.

هدایت، صادق(1331). بوف کور. تهران: امیرکبیر.

یاحقی، محمدجعفر (1364). ترجمه قرآن نسخه مورخ 556ﻫ. مؤسسه فرهنگی شهید محمد رواقی.

ابوالفتوح رازی (1369). روض­الجنان و روح­الجنان فی تفسیرالقرآن (مشهور به تفسیر ابوالفتوح رازی).  به کوشش محمدجعفر یاحقی و محمدجواد ناصح.  مشهد:. بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی.

 Bhat, D.N.S.(1999).The Prominence of Tense, Aspect and Mood. John Benjamins, Amsterdam.

Binnik, R. I. (1991). Time and the Verb: A Guide to Tense and Aspect. New York: Oxford University Press.

Bolinger, Dwight (1980). Wanna and the gradience of auxiliaries. In G. Brettschneider & C. Lehman (eds,) 1980:292-99.

Bybee, Joan L and Willaim Pagliuca (1987). The evolution of future meaning. In Ramat, Carruba, and Bernini. 1987: 109-22.

 Bybee, Joan L., William Pagliuca & Revere D. Perkins (1991). Back to Future. In Traugott and Heine. 1991,2:17-58.

Bybee, Joan L., William Pagliuca & Revere D. Perkins (1994). The Evolution of Grammar: tense, aspect and modality in the languages of the worl. Chicago: The University of Chicago Press.

Comrie,B. (1976). Aspect. Cambridge: Cambridge University Press.

Comrie, B. (1985). Tense. Cambridge: Cambridge University Press.

Davari, Shadi and Mehrdad  Naghzguy Kohan (2013a). Subjectification in Persian. ICIL5. Bamberg: Germany. http://bamling-research.de/index.html

Davari, Shadi and Mehrdad Naghzguy Kohan (2013b). Grammaticalization of Progressive Aspect in Persian. The workshop on the Grammaticalization of Tense, Aspect, Mood and Modality from a Functional Perspective.Netherland:Amsterdam. http;//aclc.uva.nl/conferences/tam-grammaticalization/tam-html.

Diewald,Gabriele  and  Ilse Wischer (2013). Markers of Futurity in Old High German and Old English: A Corpus-Based Study. In: Comparative Studies in Early Germanic Languages. 195-216.

 

Geeraerts, Dirk (2006).“Introduction: A Rough Guide to Cognitive Linguistics.” Pages1-28

In Cognitive Linguistics: Basic Readings. Edited by Dirk Geeraerts. Cognitive Linguistics Research. Berlin: Mouton de Gruyter.

 

 Haegeman, Liliane( 1989). Be going to and will: A pragmatic account. Journal of Linguistics 25:291-317

 

Harris, Alice C., and Lyle Campbell (1995). Historical Syntax in Cross-Linguistic Perspective.Cambridge Studies in Linguistics 74. Cambridge: Cambridge University Press.

Haspelmath, Martin (1993). A Grammar of Lezgian. Berlin: Mouton de Gruyter.

Heine,Bernd, Ulrike Claudi,& Friederike Hunnemeyer (1991). Grammaticalization: a conceptual framework. Chicago: University of Chicago Press.

Heine,Bernd(1993). Auxiliaries: Cognitive forces & Grammaticalization. Oxford: Oxford University Press.

Heine, Bernd & Tania Kuteva (2002). World Lexicon of Grammaticalization. Cambridge: Cambridge University Press.

Hopper, Paul (1991). On some properties of grammaticalization. In Traugott and Heine. 1991,1:17-35.

 

Hopper, Paul J., and Elisabeth C. Traugott (2008). Grammaticalization. Second edition. Cambridge: CambridgeUniversity Press.

 

Kuteva, Tania (1991). "The auxiliarization constraint and reference". Unpublished paper.

Kuteva, Tania (2001). Auxiliation. New York: Oxford University Press.

Koschemieder, E. (1996). Les rapports temporels fondamentaux et leur expression linguistique. Paris: Presses Universitaires du Septentrion (French, translation from German).

 

Kövecses, Zoltán(2010). Metaphor: A Practical Introduction. 2d ed. Oxford: Oxford University

Press.

Mahmoodi-Bakhtiari, Behrooz (2002). Tense in Persian. Munchen: Lincom.

Mc Arthur,R.P.( 1974). Factuality and Modality in the future tense. Noûs, 8:283-288.

 

Myhill, John( 1992). Typological discourse analysis: quantitative approaches to

the study of linguistic function. Oxford and Cambridge, MA: Blackwell.

Narrog, Heiko (2009). Modality in Japanese. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company.

 

 Rudzka-Ostyn, Brygida (1988). Semantic Extensions Into the Domain of Verbal Communication. Pages 507–53 in Topics in Cognitive Linguistics. Edited by Brygid RudzkaOstyn.Current Issues in Linguistic Theory 50. Amsterdam: Benjamins.

 

Traugott, Elizabeth (2010). (Inter)subjectivity and (inter)subjectification: A reassessment. Subjectification, Intersubjectification and grammaticalization,Kristin Davidse, Lieve van delanotte, and Hubert Cuyckens(eds.), 29-74, Berlin: Mouton de Gruyter.

Traugott, Elizabeth & Trousdale, Graeme (2013). Constructionalization and Constructional Changes.Oxford: Oxford University Press.