تبیینی شناختی بر استعاره‌‌های شباهت‌‌بنیاد در یازده جزء‌ پایانی قرآن مجید

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زبانشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران

2 دانشیار زبان‌شناسی، دانشگاه شهید بهشتی

3 دانشگاه شهید بهشتی

4 استادیار،دانشگاه شهید بهشتی، پژوهشکده اعجاز قرآن

چکیده

پژوهش معنی‏شناختی حاضر با هدف ارائه تبیینی شناختی بر زیر‌گروهی از استعاره‌های بدیع با عنوان استعاره‌های «شباهت­بنیاد» در 11 جزء ‌پایانی قرآن مجید به شکل توصیفی-تحلیلی انجام شده است. حوزه‎های مبدأ و مقصد استعاره‌ها اساس تبیین شناختی بوده‌اند. استعاره‌های مستخرج، در تحقیق حاضر در 3 حوزة «زندگی اجتماعی»، «طبیعت»، و «ذهن» و در دو دسته شباهت «ظاهری» و «غیرظاهری» طبقه‌بندی شده‏اند. در شباهت درک­شده «ظاهری»، «انگاره‌ها» مبنای تشکیل استعاره‌ها، و در شباهت درک­شده «غیرظاهری»، «طرحواره‌های رفتارها و ویژگی­های مبدأ» سازندة استعاره به شمار می­آید. بر این اساس، مقوله‌های سطح پایه مشتمل بر «اجسام»، «کنش­ها» و «روابط» به عنوان «مبدأ» مفهوم‌سازی استعاره‌ها تحلیل گردیده‌اند. پرسش‏های اصلی پژوهش عبارتند از: 1- مهمترین حوزه‌های مبدأ در شکل‌گیری استعاره‌های مورد بررسی کدامند و با چه بسامدی در پیکره مورد بررسی به کار رفته‏اند؟ 2- تبیین شناختی کاربرد این‏گونه از استعاره‏ها چیست؟ نتایج تحقیق نمایانگر 27 مورد شباهت درک­شده ظاهری و 10 مورد شباهت طرحواره‌ای غیرظاهری است که بسامد بالاتر عناصر برگرفته از حوزه طبیعت (24 مورد) در طبقه‌بندی مفاهیم مبدأ، نسبت به زندگی اجتماعی و ذهن را نشان می‌دهد و به‌نوبه‌خود بیانگر تأثیر محیط زندگی طبیعی اعراب در مفهوم‌سازی استعاری است.  

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

.

نویسندگان [English]

  • Ali Talebi Anvari 1
  • mahinnaz mir dehghan 2
  • sepideh abdolkarimi 3
  • ghasem darzi 4
1 Department of Linguistics, Shahid Beheshti University, Tehran
قرآن کریم (1418ق). ترجمه محمدمهدی فولادوند، تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامى‏.

افراشی، آزیتا (1395). مبانی معناشناسی شناختی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

بهرام­پور، بهرام­پور (1391). تفسیر یک جلدی مبین، چاپ سوم، قم: انتشارات آوای قرآن.

پورابراهیم، شیرین (1388)، بررسی زبانشناختی استعاره در قرآن: رویکرد نظریة معاصر استعاره )چارچوب شناختی). رساله دکتری، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.

ذوالفقاری، اختر (1395). تحلیل نظام حاکم بر استعاره­های مفهومی زندگی- دنیوی و اخروی-در زبان قرآن، رساله دکتری، همدان: دانشگاه بوعلی سینا.

زنگویی، اسداالله، بختیار شعبانی ورکی، محمود فتوحی، جهانگیر مسعودی (1389). استعاره: مفهوم، نظریه­ها و کارکردهای آن در تعلیم و تربیت. مطالعات تربیتی و روان­شناسی،11 (1)، 108-77.

شمیسا، سیروس (1386). بیان، (ویرایش سوم)، تهران: نشر میترا.

طباطبایى، محمدحسین‏ (1374). ترجمه تفسیر المیزان، مترجم محمدباقرموسوی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم: دفتر انتشارات اسلامى. (در نرم­افزار جامع تفاسیر نور، نسخه 3، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی،1394).

قائمی، مرتضی، اختر ذوالفقاری (1395)، «طرحواره­های تصویری در حوزه سفر زندگی دنیوی و اخروی در زبان قرآن»، پژوهش­های ادبی قرآنی، سال4، شماره3، صص22-1.

قائمی­نیا، علیرضا (1390). معناشناسی شناختی قرآن، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

______________ (1396). استعاره­های مفهومی و فضاهای قرآن، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

لیکاف، جورج (1390). «نظریه معاصر استعاره»، ترجمه فرزان سجودی، استعاره: مبنای تفکر و ابزار زیبایی آفرینی، به کوشش فرهاد ساسانی، چاپ دوم، تهران: انتشارات سوره مهر، صص 135-230.

مکارم شیرازی، ناصر (1371). تفسیر نمونه، 28 جلد، تهران: دارالکتب الاسلامیه.

هوشنگی، حسین؛ سیفی پرگو، محمود (1388)، «استعاره­های مفهومی در قرآن از منظر زبان­شناسی شناختی»، علوم قرآن و حدیث: پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، سال اول، ش3، صص9 – 34.

 یگانه، فاطمه و آزیتا افراشی (1395)، «استعاره­های جهتی در قرآن با رویکرد شناختی»، جستارهای زبانی، د7، ش5،  صص193-216.

Banha, Mohamed Shokr Abdulmoneim. (2006), The Metaphorical Concept “Life is a Journey” in the Qur’an: a Cognitive-semantic Analysis, http//:www.metaphoric.de/10/shokr.pdf.

Charteris-Black, J. (2004). Corpus Approaches to Critical Metaphor Analysis, Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Evans,V. (2007). A Glossary of Cognitive Linguistics, Edinburgh: Edinburgh University Press. 

Johnson, M.( 2005). ‘The philosophical significance of image schemas’, in From Perception to Meaning Beate Hampe (ed.), Berlin: Mouton de Gruyter, pp15-33.

  Kimmel, Michael. (2010), "Why we mix metaphors (and mix them well): Discourse coherence, conceptual  metaphor, and beyond", Journal of Pragmatics 42, pp: 97–115, Available online at www.sciencedirect.com.

Kövecses, Z. (2006). Language, mind and culture: a practical introduction, Oxford: Oxford University Press.

_____. (2010). Metaphor: A Practical Introduction, (Second Edition). Oxford:  Oxford University Press.

Lakoff, G. (1987). Women, Fire and Dangerous Things, What Categories reveal about the Mind, Chicago: The University of Chicago Press.

Lakoff, G., & Johnson, M. (2003). Metaphors we live by. London: The university of Chicago press.

Lakoff, G., & Turner,M. (1989). More Than Cool Reason: A Field Guide to Poetic Metaphor, Chicago: University of Chicago Press.

 Sullivan, K. (2013). Frames and Constructions in Metaphoric Language, Amsterdam: John Benjamins Publishing Co.