کوتاه‌شدگی واکه‌ای در زبان فارسی

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری زبانشناسی از دانشگاه تربیت مدرس

2 دانشیار زبان‌شناسی، دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

در مقاله­ی حاضر به بررسی فرایند کوتاه­شدگی واکه­ای در زبان فارسی پرداخته­ایم. در مراحل پژوهش، نخست با بررسی کامل فرهنگ یک‌جلدی معین و بیش از یک‌صد هزار بیت شعر از دیوان شاعران بزرگ پارسی­سرا، واژه­هایی را که دست­خوش فرایند کوتاه­شدگی واکه­ای قرار گرفته­ بودند، به­عنوان داده­های تحقیق، گردآوری نمودیم. سپس، با تحلیل داده­ها، قواعد واجی ناظر بر کوتاه شدن هر یک از سه واکه­ی کشیده­ی \A, i, u\ به واکه­های کوتاه متناظر آن­ها؛ یعنی [a, e, o] در ساختمان واژه­های زبان فارسی را ارائه و حوزه­ی عملکرد و بسامد رخداد هریک را مشخص کردیم. در ادامه، ضمن شناسایی همخوان­هایی که بافت آوایی لازم برای کوتاه شدن هریک از واکه­های کشیده را فراهم می­نمودند، دریافتیم که کوتاه شدن واکه به نوع همخوان پس از واکه بستگی ندارد، بلکه آنچه بیش از هر چیز تعیین‌کننده است، وزن هجا و تعداد موراهای موجود در میانه­ی آن است. به‌طورکلی، نتایج این پژوهش نشان داد که در زبان فارسی هجای متوسط دو مورایی هجای بهینه است و این زبان تمایل دارد که با به‌کارگیری انواع فرایندهای آوایی که یکی از مهم­ترین آن­ها کوتاه­شدگی واکه­ای است به ساخت هجای متوسط دو مورایی در هر هجا نزدیک شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

.

نویسندگان [English]

  • Yunes Azizian 1
  • aliyeh kord zaferanlou 2
1 Ph.D. in Linguistics from Tarbiat Modares University
  1. ابوالقاسمی، محسن. (1385). تاریخ زبان فارسی. تهران: انتشارت سمت.
  2. اعتصامی، پروین. (1371). دیوان کامل پروین اعتصامی. تهران: مؤسسه همراه.
  3. ثمره، یدالله. (1383). آواشناسی زبان فارسی: آواها و ساخت آوایی هجا. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  4. حافظ شیرازی، خواجه شمس­الدین محمد. (1377). دیوان حافظ. تهران: انتشارات جاویدان.
  5. حق­شناس، علی­محمد. (1386). آواشناسی (فونتیک). تهران: انتشارات آگاه.
  6. خاقانی. (1368). به کوشش دکتر سجادی. تهران: انتشارات زوار.
  7. دهلوی، حسین. (1385). پیوند شعر و موسیقی آوازی. تهران: مؤسسه­ی فرهنگی­-هنری ماهور.
  8. سعدی، مصلح بن عبدالله. (1375). کلیات سعدی. تهران: انتشارات میلاد.
  9. صادقی، علی­اشرف. (1369). «تحول پسوند حاصل مصدر از پهلوی به فارسی»، مجله زبانشناسی، سال هفتم، شماره اول.
10. عراقی. (1375). کلیات عراقی. تهران: انتشارات سنایی.

11. فردوسی، ابوالقاسم. (1380). شاهنامه فردوسی بر اساس چاپ مسکو. تهران: کارنامه کتاب.

12. قبادیانی، ناصرخسرو. (1367). به تصحیح مینوی. تهران: دنیای کتاب.

13. قریب، عبدالعظیم و دیگران. (1385). دستور زبان فارسی (پنج استاد). چ 3. تهران: انتشارات ناهید.

14. کامبوزیا، عالیه کرد زعفرانلو. (1385). واجشناسی رویکردهای قاعده بنیاد. تهران: انتشارات سمت.

15. معین، محمد. (1382). فرهنگ فارسی یک‌جلدی کامل. تهران: انتشارات ساحل.

16. ناتل­خانلری، پرویز. (1366). تاریخ زبان فارسی. تهران: نشر نو.

  1. 17.                         . (1373). وزن شعر فارسی. چ 6. تهران: انتشارات توس.
18. Catford, J. C. (1992). A Practical Introduction to Phonetics. Clarendon Press.

19. Crystal, D. (2003). A dictionary of linguistics and phonetics. 5th ed.  Blackwell Publishing Ltd.

20. Gordon, M. K. (2006). Syllable Weight: Phonetics, Phonology, Typology. London & New York: Routledge Publication.

21. Gussmann, E. (2002). Phonology Analysis and Theory. Cambridge University Press.

22. Hayes, B. etal. (2004). Phonetically Based Phonology. Cambridge University Press.

23. Jensen, J. T. (2004). Principles of Generative Phonology. John Benjamins B.V.

24. Ladefoged, P. (2006). A Course in Phonetics. 5th ed. Australia: Thomson, Wadsworth.

25. Lass, R. (1984). Phonology.  Cambridge University Press.

26. Malmkjær, K. (2002). The Linguistics Encyclopedia. 2th ed. London and New York: Routledge Publication

27. Trask, R. L. (2007). Language and linguistics: the Key Concepts. 2th ed. Routledge Publication.