رویکرد معناشناسی شناختی به حرف اضافه «به» با تأکید بر شاهنامه فردوسی

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار پژوهشکده دانشنامه‌نگاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

2 پژوهشگر پژوهشکده دانشنامه‌نگاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده

«به» یکی از پرکاربردترین حروف اضافه در زبان فارسی است که معانی گوناگونی دارد. پژوهش حاضر با استفاده از کاربرد این حرف در داستانی از شاهنامه فردوسی، به بررسی مقولات شعاعی حرف اضافه «به» از منظری شناختی می‌پردازد. پیکرة موردنیاز این پژوهش، از داستان‌ «بیژن و منیژه» شاهنامه (با 1312 بیت) استخراج شده است. اهداف اصلی این مطالعه، نشان‌دادن ساختار شعاعی شبکه معنایی حرف اضافه «به» و بررسی تغییرات معنایی ایجادشده در شبکه معنایی آن، به روش، توصیفی- تحلیلی است که به منظور نیل به این اهداف و تحلیل، از رویکرد چند‌معنایی سامان‌مند تایلر و ایوانز بهره‌گرفته شده است. نوع روش پیکره بنیاد است.
یافته‌ها حاکی از آن است که در 631 بیت از کل ابیات این داستان، حرف اضافه «به» با بسامد 789 بار به کار رفته است که معانی مختلف آن در این ابیات، از حالتی نظام‌مند برخوردار بوده و در شبکة معنایی منسجمی در قالب ساختار شعاعی قرار گرفته‌اند. در شاهنامه، معنای سرنمونی این حرف اضافه در مفهوم «الصاق و اتصال» بیشترین بسامد وقوع را دارد. همچنین نتایج مؤید آن است که در داستان بیژن و منیژه، معانی گوناگون «به» در قالب ساختاری و شعاعی و در خوشه‌های معنایی «الصاق و اتصال»، «مخاطب قراردادن و ایجاد ارتباط»، «استعانت و واسطه»، «تعلیل» و «مصاحبت و همراهی»، حول محور معنای سرنمونی آن، یعنی «الصاق و اتصال» مورد استفاده قرار گرفته‌اند

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Radial Categories of Persian Preposition /be/ within the Framework of Cognitive Semantics with Emphasis on Shahnameh Ferdowsi

نویسندگان [English]

  • maryam alinezhad 1
  • mahla arianpoor 2
1 Academic board of the institute of humanity and cultural sciences, Address: Istitute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran.
2 Researcher of the institute of humanity and cultural sciences (correspondant author) Address: Istitute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Preposition /be/ is one of the most widely used prepositions in Persian with a variety of meanings. The purpose of the present descriptive-analytical research is to study the radial categories of /be/ within the framework of Cognitive Semantics with emphasis on Shahnameh Ferdowsi. The data have been collected from one of the stories of Shahnameh titled "Bijan and Manijeh". This research aims to study the radial categories of semantic network of this preposition and also its semantic changes. For this purpose, the Tyler and Evans′s principled polysemy approach (2003) were used. Findings indicate that /be/ has been used with a frequency of 789 in total of 631 verses, so that its different meanings are systematic and has been placed in coherent semantic network in radial form. Ferdowsi has used its "affixation" meaning as a prototype meaning with high frequency. All other meanings such as "to address","assistance","causation" and "association" have been placed and used around its prototype meaning. Ferdowsi is also used of some distinctive meaning of /be/ out of its semantic clusters.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Persian Preposition /be/
  • Radial categories
  • semantic network
  • cognitive semantics
  • Shahnameh Ferdowsi
ابوالحسنی چیمه، زهرا (1393)، «نقشی یا واژگانی: تحلیلی وزنی- پیوستاری بر مقوله حرف اضافه فارسی»، پژوهش‌های زبانی، سال پنجم، ش 2، صص 1-20.

- ابوالقاسمی، محسن(1383)، دستور تاریخی زبان فارسی، چ چهارم، تهران: انتشارات سمت.

- انوری، حسن (1380)، فرهنگ سخن، ج 2، چ اول ، تهران، انتشارات سخن.

- حسن‌دوست، محمد (1393)، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی،ج پنجم، چ اول، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نشر آثار.

- حمیدیان، سعید (1379)، شاهنامه فردوسی، مصحح ر.علی یف، ج4و5، چ پنجم، تهران: نشر قطره.

- خطیب رهبر، خلیل، (1379)، حروف اضافه و ربط دستور زبان فارسی، تهران: مهتاب.

- دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامه، ج1، چ2، تهران:دانشگاه تهران.

- دهقان، مسعود (1397)، «بررسیِ معنایی حروف اضافة/læ/،/wæ/،/wægærd/ و /wæpi/ در کردی براساس رویکرد شناختی»، جستارهای زبانی، سال نهم، ش 44، صص1 -33.

- راسخ مهند، محمد ، رنجبر ضرابی، نفیسه (1392)، «بررسی شبکه معنایی حروف اضافه «در» و «سر»»، پژوهش‌های زبانشناسی تطبیقی، سال سوم، ش5، صص 111-96.

- راسخ‌مهند، محمد (1389)، «بررسی معانی حروف اضافه مکانی فرهنگ سخن براساس معنی‌شناسی شناختی»، ادب‌پژوهی، سال چهارم، ش14، صص 49-66.

-رضایی، حدائق، مختاری، شهره، کرمانی، معصومه (1392)، «بررسی شناختی مقوله «بر» در گلستان سعدی»، پژوهش‌های زبان‌شناسی تطبیقی، سال سوم، ش6، صص7-19.

- رضویان، حسین، خانزاده، معصومه (1393)، «چند معنایی حرف اضافه «به» در زبان فارسی با رویکرد معنی‌شناسی شاختی»، فصلنامه مطالعات زبان و گویش‌های غرب ایران، سال دوم، ش7، صص 79-57.

- زاهدی، کیوان؛ محمدی زیارتی، عاطفه (1390)، «شبکه معنایی حرف اضافه فارسی "از" در چهارچوب معنی شناسی شناختی»، تازه‌های علوم شناختی، سال سیزدهم، ش 49، صص 67 تا 80.

- عبدالکریمی، سپیده (1393)، فرهنگ توصیفی زبان‌شناسی شناختی، چ اول، تهران: نشر علمی.

- گلفام، ارسلان، یوسفی راد، فاطمه (1385)، «بررسی حرف اضافه مکانی در چارچوب شناختی: مطالعه موردی حرف اضافه «در»»، زبان و زبانشناسی، سال دوم، ش3، 45-34.

- مختاری، شهره، رضایی، حدائق (1392)، «بررسی شناختی شبکه معنایی حرف اضافه «با» در زبان فارسی»، زبانشناسی و گویش‌های خراسان، سال پنجم، ش9، صص94-73.

- مشکور، محمدجواد (1363)، دستورنامه در صرف و نحو زبان فارسی، تهران: شرق.

- معین، محمد (1371)، فرهنگ معین، ج اول، چ هشتم، تهران: انتشارات امیرکبیر.

- ناتل خانلری، پرویز (1374)،  تاریخ زبان فارسی، ج3،چ پنجم، تهران: نشر سیمرغ.

- وحیدی فردوسی، طاهره( 1396)،« درسنامه‌آموزش حروف‌اضافه با رویکرد معنی شناسی‌شناختی برای آموزش به غیر فارسی‌زبانان )مطالعه موردی: « حرف اضافه «از»، مجلة زبانشناسی و گویش‌های خراسان، پاییز و زمستان 1396 ، ش17، صص 202-175.

- Evans Vyvyan. Green, Melanie.) 2018). Cognitive Linguistics: An Introduction: Routledge; 1 edition.

- Geeraerts, D. (1995). Cognitive Linguistics: An Introduction. Amsterdam: J. Benjamin Pub Co.

- Lee, David (2002). Cognitive Linguistics: An Introduction, Oxford University Press, USA.

- Tyler, Andrea & Vyvyan, Evans (2001) “Reconsidering Prepositional Polysemy Network: the case of over”. Language, 77(4):724-765.

Yoshikata Shibuya, Brigitte Nerlich (2007) “Polysemy: Flexible Patterns of Meaning in Mind and Language”, Cognitive Linguistics,18(4):559-579.