بررسی واژه‏های شناور در رساله «ارشاد المریدین» کمال‏الدین حسین خوارزمی

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه ارومیه (نویسندۀ مسئول)

2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه ارومیه

3 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه ارومیه

چکیده

     واژه­های شناور یا مفردات، آن دسته از واژه­هایی هستند که عنوان صرفی ثابتی ندارند. به عبارتی، این واژه­ها ما بین دو حوزة ساختواژه و نحو قرار می­گیرند. از یک سو، واژه اند و از دیگرسو، تعیین معنای دقیق آنها مستلزم دقت در روابط نحوی و جایگاه آنهاست. بنابراین، مقولاتی واژگانی-نحوی به شمار می‏روند. از این رو، باید در ارتباط با دیگر واژه­های جمله­ سنجیده شوند تا بتوان آن‏ها را به یکی از مقولات نحوی زبان فارسی نسبت داد. مقالة حاضر با شیوه توصیفی- تحلیلی سعی دارد که این واژه‏ها را در متن کتاب «ارشاد المریدین» کمال‏الدین حسین خوارزمی بررسی کند. برایند پژوهش حاکی از آن است که واژه‏های بس/ بسی، تا، چند/ چندین، چنین/ چنان، چون/ چو، همچو/ همچون، چه، دگر/ دیگر، که، مگر، هم، همه، هیچ، یک/ از واژه‏های شناوری هستند که در این متن به کار رفته‏اند. بیشتر این واژه‏ها در نقش‏های دستوری قید (پرسش، منظور، زمان، شرط، استثنا، تردید، افزایش، نفی و ترتیب)، صفت (مقدار، پرسشی، مبهم و تعجبی)، حرف اضافه، مسندالیه، همپایگی، ضمیر (مبهم، پرسشی، غیرپرسشی و شمارشی) به کار رفته‏اند. در این میان «که» پرکاربردترین واژه شناور این متن است که جملۀ بعد از آن در نقش ضمیر غیرپرسشی، پیوند، مسندالیه، صفت، مفعول، قید زمان و قید شرط ظاهر شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Investigation of “Float Words” or Mofradāt in Sheikh Hossein Khwarizmi’s Iršād al- Morīdīn

نویسندگان [English]

  • Azar Khani 1
  • fatemeh modarresi 2
  • bahman nozhat 3
1 Urmia university phd student
2 Professor of Persian Language and Literature, Urmia University
3 Associate Professor of Persian Language and Literature, Urmia University, b.nozhat@urmia.ac.ir
چکیده [English]

The float words or Mofradāt is a class of words that they haven’t fix morphological labels. In other words, these words are placed between morphology and syntax. On the other hand, they are words and on the other hand, the determination of their exact meanings is depended on consideration syntactic relations and their places. So, they are morphological-syntactic categories. Therefore, they must be measured in terms of other words of the sentence to attribute to one of the syntactic categories in Persian grammar. This article –by descriptive-analytical method- tries to explore these words in Kamal al-Din Hossein Khwarizmi’s Iršād al- Morīdīn. The results of this research show that the float words of this text are: “bas / basi”, tā, čand/ čandīn, čonīn/ čonān, čo/hamço, čoon/hamčoon, če, degar/digar, ke, magar, ham, hame, and hīč. Many of these words have grammatical functions such as adverb (interrogative, cause, conditional, exceptional, uncertainty, increasing, negative and arrangement), adjective (quantity, interrogative, indefinite and exclamatory), preposition, subject, conjunction, pronoun (indefinite, interrogative, non-interrogative and numeration). Meanwhile, “ke” is the most usable float words in this text. The next clauses of it have the functions of non-interrogative pronoun, conjunction, subject, adjective, object, time and condition adverb.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Persian Grammar
  • The float words (Mofradāt)
  • Kamal-al- Din Hossein Khwarizmi
  • Iršād al- Morīdīn
بهروز، اکبر (1348)، «معانی و انواع مفردات زبان فارسی»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تبریز، سال بیست و یکم، شماره دوم و سوم، شماره پیاپی 90 و 91، صص 113-120.

______(1355الف)، «انواع و معانی مفردات زبان فارسی؛ «الف»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تبریز، شماره 117، صص 130-113.

______ (1355ب)، «انواع و معانی مفردات زبان فارسی»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تبریز، شماره 118، صص 276-263.

خوارزمی، شیخ حسین (زیرچاپ)، ارشاد المریدین، به تصحصیح فاطمه مدرسی و آ. خانی.  

طباطبایی، علاالدین (1395)، فرهنگ توصیفی دستور زبان فارسی، چاپ اول، تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.

مدرسی، فاطمه (1387)، از واج تا جمله؛ فرهنگ زبان شناسی- دستوری، چاپ دوم، تهران: انتشارات چاپار.

نوبهار، مهرانگیز (1373)، «مفردات یا عناصر شناور در زبان فارسی»، در مجموعه مقالات دومین کنفرانس زبان شناسی نظری و کاربردی، به کوشش سید علی میرعمادی، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی، صص 529-513.

________(1389)، دستور کاربردی زبان فارسی، چاپ اول، تهران: انتشارات رهنما.