تبیین مـرزشکنی در داستان‌های نوین فارسی

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان‌شناسی، پژوهشگاه علوم انسانی

چکیده

مفهوم «مرزشکنیِ روایی» را نخستین بار ژرار ژنت (1972) در این دو وجه لاینفک معرفی کرده است: وجهی مبتنی بر «صورت» پاره‌‌روایت‌‌های مرزشکن و مشخصاً ممیزه‌‌های کلامیِ داستان از فراداستان و فروداستان؛ و وجه دیگر مبتنی بر «کارکرد» دوگانة ‌‌پاره‌‌روایت‌‌های مرزشکن در پرداخت داستان از راه داستان‌‌پریشی. با این‌که سال‌‌ها از معرفیِ مهم‌‌ترین مؤلفه‌‌های مفهوم «مرزشکنی» در دیدگاه‌‌های نوآورانة ‌‌ژنت می‌‌گذرد، ولی این مفهوم، همچون دیگر مفاهیم بنیادین روایت‌‌شناسی، تا به حال توجه چندانی را در نقد روایت‌‌های فارسی به خود جلب نکرده است. فارسی که سهل است، حتی از تشخیص اهمیت مرزشکنی و بررسیِ دقیق کارکردهای روزافزون آن، در چهارچوب مطالعات جهانی روایت، هم دیری نمی‌‌گذرد. در این مدت، معدود روایت‌‌پژوهانی که دربارة ‌‌مرزشکنی نظر داده‌‌اند یا این مفهوم را تنها از سویة ‌‌بلاغی‌‌اش دیده‌‌اند یا فقط با نگاهی هستی‌‌شناسانه در آن نظر کرده‌‌اند. در مقالة ‌‌حاضر، نگارنده بر آن بوده است تا ابتدا کارکردهای صنعت مرزشکنی را به کمک پاره‌‌ای از برجسته‌‌ترین نمونه‌‌های آن در داستان‌‌های نوین فارسی دسته‌‌بندی کند و سپس با استناد به درهم‌‌تنیدگیِ این کارکردها نشان دهد که، به خلاف دیدگاه روایت‌‌پژوهان، مرزشکنی، از یک سو، در هر صورتی از گفتمان دارای کارکردی هستی‌‌شناختی است و، از سوی دیگر، کارکرد مرزشکنی هرچه باشد، جز در وجهی از گفتمان شرفِ صدور نمی‌‌یابد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Metalepsis in Persian Literary Fiction

نویسنده [English]

  • Hossein Safi Pirlojeh
Assistant Professor, Department of Linguistics, Institute for Humanities and Cultural Studies
چکیده [English]

The concept of ‘narrative metalepsis’ is first introduced and characterized by Gerard
Genette (1972) along two integrated dimensions: one is concerned with the formal
profile of metaleptic narration, particularly the formal linguistic features
distinguishing it from intra-, extra-, and meta-diegetic levels; the other is concerned
with the world-creating and (at the same time) world-destroying functions performed
by metaleptic narration. Of these two, only the second, that is the functional aspect of
metalepsis-in postmodern fiction alone-has almost entirely attracted the attention of
narrativists at the expense of marginalizing any research on the first aspect. However,
drawing on some of the most prototypical cases of metalepsis in modern Persian
narratives (including realistically and postmodernistically motivated ones), this
article aims at classifying and clarifying the applications of metaleptic technique in
narrative contexts.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Narrative discourse
  • diegetic levels
  • ontological metalepsis
  • rhetorical metalepsis
  • anti/ illusionism
هرمن، دیوید (در دست چاپ). عناصر بنیادین در نظریه‌‌های روایت، ترجمة ‌‌حسین صافی پیرلوجه، تهران: نشر نی.

 

Fludernik, M. (2003). ‘Scene Shift, Metalepsis, and the Metaleptic Mode’, Style 37: 4, Northern Illinois University.

Ryan, M. (2005). ‘Logique Culturelle de la Métalepse, ou la Métalepse Dans Tous Ses Etats’, J. Pier & J. M. Schaeffer (eds.), Métalepses, Entorses au Pacte de la Représentation, Paris: Éd. de l’EHESS.

Stanzel, F. K. (1984). A Theory of Narrative, trans. C. Goedsche, Cambridge: Cambridge University Press.