چگونگی و ساختارهای بر تخت نشستن زنان فرمانروا در ایران باستان (550 پ.م.-651 م.)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای فرهنگ و زبانهای باستانی دانشگاه علوم و تحقیقات تهران

2 استاد فرهنگ و زبان‌های باستانی ایران، پژوهشگاه علوم انسانی تهران، (نویسنده مسئول)،

10.30465/ls.2020.5067

چکیده

زن به‌عنوان جنسیتی منفرد با شایستگی‌ها و ویژگی‌های مختص خود همواره موضوع پژوهش‌های مختلف بوده و در طول تاریخ، نگاه جوامع به او دستخوش دگرگونی شده است. مسأله‌ اصلی این پژوهش، زنان فرمانروا در ایران باستان (551 پ.م.-651 م.) و روند به قدرت رسیدن آنان بوده است. ضرورت انجام چنین پژوهشی در نگاه تاریخی به زن و بررسی چگونگی جانشینی فرمانروایان باستانی است که پایه‌گذار اندیشه‌های فلسفه‌ سیاسی دوران‌ پس از خود شدند. در این راستا، به این پرسش‌ پاسخ داده شد که چگونه یک زن که هیچ حق قانونی‌ای برای احراز این مقام نداشت، به تخت می‌نشست و نیز زمینه‌هایی که این نوع انتقال قدرت را فراهم می‌ساختند، چه بودند؟ بدین روش، مشخص شد که سه نوع استثنای کلی برای به تخت نشستن یک زن در ایران باستان وجود داشته است: 1- سهیم شدن یک شاه‌بانو در پادشاهی همسر خود که یک شاه بود 2- اعمال نفوذ و دسیسه‌ همسر شاه تا دستیابی وی به تخت شاهی3- عدم وجود هر جانشین یا نایب‌السطنه‌ مذکر که ناچار به انتخاب یک زن به‌عنوان فرمانروا می‌انجامید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Procedures and Structures of Coronation for Ruling women in Ancient Iran (550BC-651C

نویسندگان [English]

  • elham ostadi 1
  • katayoun mazdapour 2
1 PhD student in Ancient Culture and Languages, Tehran University of Science and Research
چکیده [English]

Main problem of this research was female rulers and their process of getting to power. The importance of this study was in historical point of view about women and also in the idea and circumstances of selecting heirs that became the basics of the political philosophy of next generations. In this way, the goal of the paper was to find favorable contexts and prerequisites to enthronement of a female ruler in ancient Iran that is based on this assumption that only a man from the royal dynasty could assume this position. According to this, these questions were answered that how a woman that had no legal right to assume this position, crowns as the queen of Iran and what contexts prepared such power transfer? This research was done by desk research and analyzing historical data. This way, it was specified that there was three sorts of exceptions in enthronement of women in ancient Iran: 1- a male ruler shared his kingdom with his wife 2- King’s wife (the queen) takes leverage and conspirates to assume the throne 3- Lack of any rightful and male regent that unevitably led to selecting a female ruler

کلیدواژه‌ها [English]

  • woman
  • Ruler
  • Ancient Iran
  • Parthian
  • Sasanian
ابن‌ عبری‌، غریغوریوس‌(1992)، تاریخ‌ مختصر الدول، دارلمشرق، بیروت.
ابن اثیر، عزالدین (۱۳۷۰). تاریخ کامل، برگردان سیدمحمد حسین روحانی، جلد ۲. تهران: اساطیر.
اِدی، سموییل کندی. (1392). آیین شهریاری در شرق،ترجمه‌ فریدون بدره‌ای، تهران: علمی و فرهنگی.
افتخاری، یوسف (1396). گونه‌شناسی سکه‌های اشکانی، بیرجند: قُهستان.
افتخاری، یوسف (1397). سکه‌شناسی شاهان خاراسن، تهران: پازینه.
بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد(۱۳۵۳). تاریخ بلعمی، تالیف ابوجعفر محمد بن جریر طبری، به تصحیح محمدتقی بهار، جلد اول، تهران: تابش.
ثعالبی نیشابوری، عبدالمالک بن محمد بن اسماعیل (۱۳۶۸). تاریخ ثعالبی، مشهور به غررالاخبار ملوک الفرس و سیرهم، ترجمه محمد فضائلی، تهران: قطره.
خان‌مرادی، مژگان (1396). زنان خاندان سلطنتی در دوره‌ اشکانی، فصل‌نامه‌ علمی-پژوهشی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا، شماره‌ 36، 49-67.
دابرووا، ادوارد (1392). مدارکی درباره‌ الیماییس و شوشان پارتی، برگردانِ هوشنگ صادقی، در: امپراتوری اشکانی و اسناد و منابع آن، تهران: فرزان روز، 643-656.
دریایی، تورج (1383). شاهنشاهی ساسانی، برگردانِ مرتضی ثاقب‌فر، چاپ سوم، تهران: ققنوس.
دریایی، تورج و رضاخانی، خداداد (1397). از جیحون تا فرات: ایران‌شهر و دنیای ساسانی، برگردان مریم بیجوند، تهران: مروارید.
دنیوری، ابوحنیفه احمد بن داود. اخبارالطوال، ترجمه صادق نشات، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه، زیر نظر محمد معین و جعفر شهیدی، چاپ دوم، مجلد دوازدهم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران و انتشارات روزنه.
سلوود، دیوید (1383). دولت‌های کوچک جنوب ایران در: تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، مجلد سوم، قسمت اول، پژوهش دانشگاه کمبریج، برگردان حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.
شول، مونیکا (1392). مدارکی درباره‌ تاریخ و فرهنگ خاراکنه‌ پارتی، برگردانِ هوشنگ صادقی، در:  امپراتوری اشکانی و اسناد و منابع آن، تهران: فرزان روز، 627-642.
عریان، سعید (۱۳۶۱). خسروقبادان و ریدکی، چیستا، شماره ۹،  ۱۰۷۲ ۱۰۹۹.
عریان، سعید (۱۳82). راهنمای کتیبه‌های ایرانی میانه (پهلوی-پارتی)، چاپ اول، تهران، سازمان مییراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه).
علوی، هدایت‌الله (1389). زن در ایران باستان، چاپ چهارم، تهران: هیرمند.
فیروزمندی، بهمن و خان‌مرادی، مژگان (1393). درآمدی بر شناخت زنان ایران در عصر اشکانی، زن در فرهنگ و هنر، دوره‌ ششم، شماره‌ 2، 249-264.
کالج، مالکولم (1388). اشکانیان (پارتیان)، برگردان مسعود رجب‌نیا، چاپ چهارم، تهران: هیرمند.
کریستینسن، آرتور (1367). ایران در زمان ساسانیان، برگردانِ رشید یاسمی، چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر.
گوبل، روبرت (1383). سکه‌های ساسانی در: تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، مجلد سوم، قسمت اول، پژوهش دانشگاه کمبریج، برگردان حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.
لِوِلین-جونز، لوید (1394). شاه و دربار در ایران باستان: 559 تا 331 قبل از میلاد، برگردانِ فریدون مجلسی، تهران: نیلوفر.
مشکور، محمدجواد (1363). ایران در عهد باستان، در تاریخ اقوام و پادشاهان پیش از اسلام، تهران: انتشارات اشرفی.
ملک‌زاده بیانی، ملکه (1348). پادشاهی پوران‌دخت ملکه‌ ساسانی و پژوهشی درباره‌ سکه‌های زمان او، بررسی‌های تاریخی، سال چهارم، شماره‌ 1، 19-34.
ناردو، دان (1387). جمهوری روم، برگردان سهیل سُمّی، چاپ چهارم، تهران: ققنوس.
نیک‌نامی، کمال‌الدین و دژم‌خوی، مریم (1391). درآمدی بر نظام جنسیت و نابرابری اجتماعی در ایران دوره‌ ساسانی، جامعه‌شناسی تاریخی، دوره‌ چهارم، شماره‌ 1، 55-70.
نیک‌نامی، کمال‌الدین، قاسمی، رضا و رضایی، رضوان (1393). تحلیل اجتماعی زنان در جوامع سلوکی و اشکانی بر اساس مطالعه‌ مهرها و اثرمهرها، زن در فرهنگ و هنر، دوره‌ ششم، شماره‌ 3، 377-389.
وُلسکی، یوزف (1388). شاهنشاهی اشکانی، برگردانِ مرتضی ثاقب‌فر، چاپ چهارم، تهران: ققنوس.
ویزهوفر، یوزف (1389). ایرانیان، یونانیان و رومیان: نگاهی به دا وستد فرهنگی میان ایران و یونان، برگردان جمشید ارجمند، تهران: فرزان روز.
ویزهوفر، یوزف (1392). مدارکی درباره‌ تاریخ و فرهنگ پارس در دوران اشکانیان، برگردانِ هوشنگ صادقی، در: امپراتوری اشکانی و اسناد و منابع آن، تهران: فرزان روز، 657-674.
 
Bigwood, Joan M. (2004). Queen Mousa, Mother and Wife of King Phraatakes of Parthia: Reevaluation of the Evidence, Moussion, 4, 35-70.
Bivar, A. D. H. (2006). History of Eastern Iran, in: The Cambridge history of Iran: volume 3(1), Newyork, Cambridge University Press, fourth printing, 21-99.
Frye, Richard Nelson (2006). The Political History of Iran under the Sasanians’, in: The Cambridge history of Iran: volume 3(1), Newyork, Cambridge University Press, fourth printing, 116-180.
Kosmin, Paul J. (2014). The Land of the Elephant Kings: Space, Territory and Ideology in the Seleucid Empire, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
Minns, Ellis H. (1915). Parchments of the Parthian Period from Avroman in Kurdistan,
Journal of Hellenistic Studies, XXXV, 22-65.
Lukonin, Vladinir and Ivanov, Anatoly (2012). Persian Art The Last Treature, Parkston.
Olson, Mary (2008). Goddesses, Priestesses, Queens and Dancers: Images of Women on Sasanian Silver. Honors Projects. Paper 32.
http://digitalcommons.iwu.edu/history_honproj/32
Strugnell, E (2008). Thea Mousa, Roman Queen of Parthia, Iranica Antiqua, XLIII, 275-298.
van’tHaaf, P. A. (2007). Catalogue of Elymaean Coinage: ca. 147 B.C.A.D. 228, Classical Numismatic Group.
Wright, Nicholas L. (2008). A Note on Cleopatra Thea, Antiochus Grypus and Athens, Mediterranean Archeology, Vol. 21, pp. 39-42.