بازشناسی دو مفهوم «مردم» و «بندگ» در اندرزنامه‌ها و متون فقهی- حقوقی فارسی میانة زردشتی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی نویسنده مسئول ،تهران،ایران

2 دکتری تاریخ،تهران ایران،

چکیده

مفهوم «مردم» کلیدی‌ترین واژه در «تاریخ اجتماعی» است. این مفهوم به همین شکل امروزی در متون فارسی میانۀ زردشتی به کار رفته است. مسالۀ پژوهش بررسی تطبیقی دو مفهوم «مردم» و «بندگ / بنده» در اندرزنامه‌ها و متون فقهی - حقوقی و فهم مناسبات اجتماعی از طریق آن است. از این رو پژوهش بر اساس رویکرد زبان شناختی و روش تاریخ مفهوم این پرسش اصلی را طرح می‌کند که هر یک از این دو واژه در کدام دسته از متون بیشتر ظاهر شده‌اند و چگونه بر اعضای اجتماع قابل انطباق هستند؟ مدعای نویسندگان این است که واژة mardōm در معنای عامة مردم، اعم از زردشتی و غیر زردشتی، و غالباً در متون اندرزنامه‌ای به کار رفته و در مقابل، واژة bandag ،در معنای فرمان‌بر، در متون فقهی- حقوقی به کار می‌رود و مقصود همان «اتباع» و «پیروان» است که می‌تواند از پایین‌ترین سطح تا عالی‌ترین سطوح نظم اجتماعی را در بر گیرد و در معنای «بنده» بمثابۀ «برده» نیست، و تنها زرتشتیان را در برمی‌گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Recognition of the two concepts of “mardōm” and “bandag” In Zoroastrian Middle Persian advisory and jurisprudential legal texts

نویسندگان [English]

  • Nayere Dalir 1
  • esmaeil matloubkari 2
1 . The Associate Professor of History. Institute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran
2 PhD in History. Tehran University, Tehran, Iran. Matloubkari.esmaeil@gmail.com
چکیده [English]

 
"people" is the most key concept in social history. It was used in the same way in Middle Persian Zoroastrian texts. The aim of the research is a comparative study of the two words of mardōm and bandag in the advisory and jurisprudential legal texts and understanding social relations through it. Therefore, based on the linguistic approach, the research raises the main question, which category of texts do each of these two words appear more and how are they applicable to members of society? The authors hypothesize that mardōm was often used in “the advisory texts” and the general sense of the people, both Zoroastrian and non-Zoroastrian, and in contrast, bandag, in the sense of the subject, was used in jurisprudential legal texts. The result of this research is to pay attention to the fact that in “the advisory texts”, mardōm is used as a general term for all members of society regardless of their political or social orientations and is one of the most widely used words that pay attention to the moral status of people regardless of their class status. The use of terms such as šāhān šāh bandag in the jurisprudential legal texts is also related to the political concept of bandag, which can range from the lowest to the highest levels of social order. In contrast, other terms and expressions have been used to discuss the role of community members concerning the members of the community to which they belong and other communities.

کلیدواژه‌ها [English]

  • mardōm
  • bandag/bandeh
  • the advisory texts
  • jurisprudential legal texts
  • Sasanian
ابوالقاسمی، محسن (1397)، دستور تاریخی زبان فارسی، تهران: سمت.
بریان، پی‌یر (1391)، از کوروش تا اسکندر تاریخ شاهنشاهی ابران (تاریخ هخامنشی، جلد دهم)، ترجمۀ مرتضی ثاقب‌فر، تهران: توس.
بهار، مهرداد و ابوالقاسم اسماعیل‌پور (1394)، ادبیات مانوی، تهران: کارنامه.
پیگولوسکایا. نینا ویکتوروونا (1387)، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ترجمۀ عنایت‌الله رضا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
تفضلی، احمد (1364)، مینوی خرد، تهران: توس.
حسن‌دوست، محمد (1395)، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
شهیدی، سید جعفر (1368)، «بیعت و چگونگی آن در تاریخ اسلام»، کیهان اندیشه، ش ۲۶، ص. 129- 125، تهران: موسسۀ کیهان.
الطبری، ابوجعفر محمد بن جریر (1387ه.ق/ 1967م)، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، الجزء الثانی، بیروت: دارالتراث.
فردوسی، ابوالقاسم (1388)، شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران: مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.
کسنوفون (1375)، آناباسیس، ترجمۀ احمد بیرشک، تهران: کتابسرا.
کوک، جان مانوئل (1399). شاهنشاهی هخامنشی، تهران: ققنوس.
لوکوک، پی‌یر (1389)،  کتیبه‌های هخامنشی، ترجمۀ نازیلا خلخالی، تهران: فرزان روز.
مولایی، چنگیز (1398) آبان یشت (سرودی اوستایی در ستایش اردوی‌سوراناهید)، تهران: آوای خاور.
ـ. (1399)، فرهنگ زبان فارسی باستان، تهران: آوای خاور.
میرفخرایی، مهشید (1393)،  بررسی دینکرد ششم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ـ. (1397)، دادستان دینی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
 
 
Anklesaria, T.D. 1913. Dânâk-u Mainyô-I Khard. Bombay
Back, Michael (1978), “Die sassanidischen Staatsinschriften”, Acta Iranica, vol. 18, Leiden: Brill.
Bartholomae, Christian (1904), Altiranisches Wörterbuch. Strassburg: Verlag von Karl J. Trübner.
Boyce, Mary (1975), “A Reader in Manichaean Middle Persian and Parthian”, Acta Iranica, vol. 9, Leiden: Brill.
Briant, Pierret (1996), Histoire de l'empire perse: de Cyrus à Alexandre. Paris: Fayard.
- (2000), “Gaumāta”, EIr, ed. Ehsan Yarshater, vol. X, Fasc. 3, pp. 333-335, New York: Bibliotheca Persica Press.
Cook, John Manuel (1983), The Persian Empire, New York: Schocken Books.
Dandamayev, Muhammad A. (1992), “Slavery (ANE)”, Anchor Bible Dictionary. ed. David Noel Freedman. vol. 6. pp. 58-62.  New York: Doubleday.
Daryaee, Touraj (2018), “The Iranian Männerbund Revisited”, Iran & the Caucasus, vol. 22, no. 1, pp. 38-49, Brill.
Eilers, W & C. Herrenschmidt. (1988), “Banda”, EIr, ed. Ehsan Yarshater, vol. III, fasc. 7, pp. 682-685, New York: Bibliotheca Persica Press.
Farraxvmart ī Vahrāmān (1997), The Book of a Thousand Judgements. Transcription & translation from Pahlavi Text by Anahit Perikhanian, Translated from Russian by Nina Garsoïan, Costa Mesa: Mazda Publishers.
Herodotus (1969), Herodotus. eds. E. H. Warmington. English trans. A.D. Godley, Loeb Classical Library, vol. IV, Book VIII-IX, London: William Heinemann.
Humbach, Helmut & Pallan R. Ichaporia (1998), Zamyād Yasht, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
Humbach, Helmut & Prods O. Skjærvø (1983), The Sassanian Inscription of Paikuli, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag.
Jamasp-Asana, Jamaspji Dastur Minocherji (ed.) (1913). Corpus of Pahlavi Texts. Bombay.
Kent, Roland G. (1953), Old Persian, New Haven: American Oriental Society.
Kotwal, Firoze M. & Philipp G. Kreyenbroek (1992), “The Hēbedestān and Nērangestān: vol. I. Hēbedestān”, Studia Iranica, Cahier 10, Paris.
Lecoq, Pierre (1997), Les inscriptions de la perse achemenide, Paris: Gallimard.
Macuch, Maria (1988), “Barda and Barda-Dāri ii. In the Sasanian period”, EIr, ed. Ehsan Yarshater, vol. III, fasc. 7, pp. 763-766, New York: Bibliotheca Persica Press.
_- (2010), “Allusions to Sasanian Law in the Babylonian Talmud”, The Talmud in its Iranian Context, eds. Carol Bakhos & M. Rahim Shayegan, Tubingen: Mohr Siebeck.
Nyberg, Henrik Samuel (1974), A Manuel of Pahlavi, vol. II, Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
Perikhanian, Anahit (Transcription & translation from Pahlavi Text) (1997), The Book of a Thousand Judgements, Translated from Russian by Nina Garsoïan, Costa Mesa: Mazda Publishers.
Pigulevskaja, Nina (1963), Les Villes de L’etat Iranien aux Epoques et Sassanide, Paris: Mouton.
Schmitt, Rüdiger (2014), Wörterbuch der altpersischen Königsinschriften, Wiesbaden: Reichert Verlag.
Shaki, Mansour (1991), “Citizenship ii. In the Sasanian Period”, EIr, ed. Ehsan Yarshater, vol. V/6, pp.  632-634, New York: Bibliotheca Persica Press.
Skjærvø, Prods Oktor (2009), “Reflexes of Iranian oral traditions in Manichean literature”, Literarische Stoffe und ihre Gestaltung in mitteliranischer Zeit (Beiträge zur Iranistik, Band 31), pp. 269-86, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert.
Widengren, G. (1969), Der Feudalismus im alten Iran, Köln-Opladen: Springer.
Wikander, S. (1938), Der arische Männerbund, Studien zur indo-iranischen Sprach- und Religionsgeschichte, Lund: Hakan Ohlsson.
Williams, A. V. (1990), The Pahlavi Rivayat Accompanying the Dādestān ī Dēnīg,  Copenhagen : Munksgard.
Xenophon (1980), Xenophon: Anabasis Books I- VII, ed. G. P. Goold. English trans. Carleton L, Brownson. Loeb Classical Library, Cambridge, Massachusetts- London: Harvard University Press- William Heinemann.
Sites: