کاربرد رویکرد شناختی فیلمور در تعیین قالب‌های معنایی افعال در زبان فارسی: مطالعه موردی فعل «شدن»

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان‌شناسی همگانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم

2 استاد زبان شناسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی نویسنده مسئول

3 دانشیار دانشگاه پیام نور

4 استادیار زبان‌شناسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده

«نظریۀ قالبی فیلمور» (1982) بیان‌گر اصلی مهم در معناشناسی شناختی است که معتقد است معانی واژه‌ها درون نظامی از دانش درک می‌شوند که ریشه در تجربۀ اجتماعی و فرهنگی انسان دارد. در این نظریه «قالب‌های معنایی» نمایانگر بخش‌های یک رویداد هستند که برای اتصال گروهی از کلمات به مجموعه‌ای از معانی به کار می‌روند. از طرفی، در یک رویداد، افعال نقش مهمی در تفسیر معنا ایفا می‌کنند و در اکثر موقعیت‌های آن حضور دارند. هدف پژوهش حاضر بررسی موردی فعل «شدن» در چارچوب نظریۀ مذکور بوده است تا از طریق تحلیل پیکره بنیاد و توصیفی به شناسایی این فعل و تعیین حوزه‌ها و قالب‌های معنایی آن پرداخته شود. نتیجتاً، با استفاده از فرهنگ‌ها و پیکره‌های معاصر فارسی و نیز نگاشت با پایگاه فریم‌نت 14 قالب معنایی «شدن» شناسایی شد. همچنین، مفهوم «تغییر حالت دادن» به‌عنوان معنای اصلی این فعل تعیین و قالب اصلی آن ایجاد گردید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Applying Fillmore’s Cognitive approach to determine Semantic Frames of Persian verbs: A case study of verb “šodan”(to become)

نویسندگان [English]

  • leila rahmatinejad 1
  • Mostafa Assi 2
  • AliReza Gholi Famian 3
  • Masood Ghayoomi 4
1 Ph.D. Candidate of General Linguistics,Islamic Azad University,Qom branch
2 The Professor of Linguistics ,Institute for Humanities and Cultural Studies
3 Associate Professor of Linguistics, Payame Noor University.
4 The Assistant Professor of Linguistics, Institute for Humanities and Cultural Studies
چکیده [English]

Fillmore's “Frame theory” (1982) suggests a major principle in Cognitive Semantics that believes the meanings of words are perceived within a system of knowledge arising from the human's cultural experience. It maintains that “Semantic Frames” display sections of an event used for connecting a group of words to a set of meanings. Verbs are present as the most important element in most of the situations of an event and play significant role in the interpretation of the meaning. The purpose of this study is to present a quantitative and corpus-based analysis in order to recognize the semantic frames of “∫odæn” (to become) in Persian within the framework of this theory. Thus, 14 semantic frames were recognized using encyclopedias, Persian contemporary corpora and FrameNet. Then, the concept of “tæɁɢir-e hαlæt dαdæn” (to turn to a state) was determined as the prototype of this verb and the main frame was created.

کلیدواژه‌ها [English]

  • cognitive semantics
  • Frame Semantics theory
  • FrameNet
  • Semantic Frame
  • polysemy
  • prototype
آریان پور کاشانی، منوچهر و سید مصطفی عاصی (1391). فرهنگ جامع پیشرو آریان پور- فارسی به انگلیسی (چهارجلدی). تهران: نشر الکترونیکی و اطلاع‌رسانی جهان رایانه.
اجدادی، مژگان و محمدرضا رضوی (1395). «بررسی قالب‌های معنایی اندام واژه‌های بیرونی زبان فارسی». فصلنامه زبان پژوهی. در دست چاپ.
انوری، حسن و حسن احمدی گیوی (1385). دستور زبان فارسی (1) و (2). تهران: مؤسسۀ فرهنگی فاطمی.
انوری، حسن (1388). فرهنگ فشرده سخن. جلد (2). تهران: انتشارات سخن.
تیلور، جان. آر و جانت لیتل مور (1396). راهنمای زبان‌شناسی شناختی. ترجمۀ وجیهه فرشی و نجمه فرشی (ویراستار علمی آزیتا افراشی). تهران: نشر نویسه فارسی.
حاجی قاسمی،فرزانه ونصراله شاملی (1395).« قالب‌های معنایی فعل «رأی» در آیات قرآن‌کریم و برگردان فارسی (بر پایه نظریه معناشناسی قالبی چارلز فیلمور)». دوماهنامه جستارهای زبانی. س 3. ش6. صص 57-83.
حسابی، اکبر (1395). «قالب‌های معنایی «خوردن» از منظر معناشناسی قالبی». مجله زبان و زبان‌شناسی. س 11، ش 22. صص 1-26.
خاوری، نجمه (1392). توصیف و طبقه‌بندی افعال فارسی بر اساس رویکرد پروژۀ فریم‌نت. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه بوعلی سینا همدان.
خداپرستی، فرج اله (1376). فرهنگ جامع واژگان مترادف و متضاد زبان فارسی. شیراز: انتشارات دانشنامه فارس.
خرازی، سید کمال (1396). واژه‌نامۀ علوم شناختی (انگلیسی-فارسی). تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.
رحمتی نژاد، لیلا و سید مصطفی عاصی(1398). «مقایسۀ قالب‌های معنایی فعل «گفتن» در دو زبان فارسی و انگلیسی برمبنای نظریۀ شناختی فیلمور». مجموعه مقالات پنجمین همایش ملی زبان‌شناسی رایانشی. تهران: نشر نویسه پارسی. صص155-190.
رحمتی نژاد، لیلا‌، سید مصطفی عاصی، علی رضا قلی فامیان و مسعود قیومی (‌1398). «تحلیل معنایی فعل «گفتن» در چارچوب نظریۀ معناشناسی قالبی: یک بررسی پیکره بنیاد». مجله جستارهای زبانی. د10. ش 4. صص55-89.
رضوی، محمدرضا (1392). «معناشناسی و گنج­واژۀ زبان فارسی (2)». مجله فرهنگ­نویسی. ش 5 و 6. صص 44-65.
روشن، بلقیس و لیلا اردبیلی (1395). مقدمه‌ای بر معناشناسی شناختی (چاپ دوم). تهران: انتشارات رامین.
دبیر‌مقدم، محمد(1392) پژوهش‌های زبان‌شناختی فارسی (مجموعه مقالات). چاپ سوم. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
دلارامی فر، منصوره، پاکزاد یوسفیان، محمد اله بخش و عباسعلی آهنگر(1396). «روابط معنایی فعل «گرفتن» در زبان فارسی: رویکرد معنی‌شناسی قالب بنیاد فیلمور». مجله پژوهش‌های زبانی. س 8. ش 1. صص 79-98.
شاه‌حسینی، فائقه (1390). «تحلیل گذرایی افعال «زیرشمول فعل گفتن» بر اساس نظریۀ پیش نمونه». مجله پژوهش‌های زبان‌شناسی تطبیقی. س 1. ش 2. صص 57-66.
صفری، علی (1394). «معناشناسی زمینه و تناوب فعل‌های مرکب در زبان فارسی». دوماهنامه جستارهای زبانی. س 6. ش 1 (22). صص 153-172.
عاصی، سید مصطفی (1375). «گزارشی از ششمین کنفرانس بین‌المللی انجمن فرهنگ‌نگاری اروپا». فصلنامه فرهنگ ویژۀ زبان‌شناسی. ش 17. صص 391-400.
___________ (1384). «پایگاه داده‌های زبان فارسی در اینترنت». خبرنامه پژوهشگران. ش 2.
گندم‌کار، راحله (1393).«تحلیل معنایی واژگان زبان فارسی برمبنای رویکرد معنی‌شناسی قالب بنیاد». دو فصلنامه علم زبان. س 2. ش 2. صص 117-142.
مادر شاهیان، سارا (1394). «حذف فعل از منظر معنی‌شناسی شناختی». مجله زبان پژوهی. س 7. ش 16. صص 101-132.
متولیان نائینی، رضوان (1395). «گامی به‌سوی تدوین واژه‌نامۀ تقابلی ظرفیت افعال فارسی، انگلیسی». پژوهش‌های زبان‌شناختی در زبان‌های خارجی. س 6. ش 2. صص 475-449.
موسوی، سید حمزه، محمد عموزاده و والی رضایی (1393). «بررسی واژه «دیدن» بر اساس معناشناسی قالبی». دوماهنامه جستارهای زبانی. س 6. ش 7. صص 219-236.
موسوی، سید حمزه (1396). «راه‌اندازی شبکۀ هم نت: شبکه‌ای برای تبیین با هم‌آیی واژگانی». دوماهنامه جستارهای زبانی. س 8. ش 2(37). صص 197-223.
نایب لوئی، فاطمه (1393). بررسی واژه‌های عواطف در حوزه‌های شادی و علاقه در چارچوب نظری قالب‌های معنایی: شبکۀ قالب بنیاد (فریم‌نت) در زبان فارسی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
نایب لوئی، فاطمه، سید مصطفی عاصی و آزیتا افراشی (1394). «شبکۀ معنایی قالب بنیاد (فریم‌نت) در زبان فارسی». مجله پژوهش‌های زبان‌شناسی تطبیقی. س 5. ش 9. صص 261-282.
 
Assi, S.M. (1997). “Farsi Linguistic Database (FLDB)”. The International Journal of Lexicography. Vol.10. No.3. Pp.6. Oxford University Press.
Boas, H.C. (2002d). Bilingual FrameNet dictionaries for machine translation. Department of Germanic Studies. University of Texas at Austin.
Borin, L., & et al. (2010). “The past meets the present in the Swedish FrameNet++”.
Fauconnier, G. (1985). Mental Spaces: Aspects of Meaning Construction in Natural Language. Cambridge. Cambridge University press.
Fillmore, C. J. (1968). “The case for case”. In E. Bach, & R. T. Harms (Eds.). Universals in linguistic theory. Pp. 1-88. New York. Holt Rinehart & Winston.
________ (1976). “Frame semantics and the nature of language”. In Annals of the New York Academy of Sciences: Conference on the Origin and Development of Language and Speech. vol. 280. Pp. 20–32.
________  (1982b). “Frame semantics”. In the linguistic society of Korea. (Eds). Linguistics in the Morning Calm. Seoul. Hanshin. Pp.37-111.
Fillmore, C.J., & B.T.S. Atkins (1992). “Toward a Frame-based Lexicon: The Semantics of RISK and its Neighbors”. In Lehrer, A., & E. Kittay. (Eds.). Frames, fields and contrasts: New essays in semantic and lexical organization. Hillsdale. Erlbaum.
 Fillmore, C.J., & B.T.S. Atkins (1994). “Starting where the Dictionaries stop: The challenge for computational lexicography”. In Atkins, B.T.S., & A. Zampolli. (Eds.). Computational approaches to the lexicon. Oxford University Press.
________  (2000). Describing polysemy: The case of ‘crawl’. Ravin, Y., and C. Laecock. (Eds.). Polysemy. Oxford University Press.
Fillmore, C. J. & C. Baker (2010). A frames approach to semantic analysis. In B. Heine & H. Narrog. (Eds.).  The oxford handbook of linguistic analysis. Oxford: Oxford University Press.
Greeraerts, D. (2010). Theories of Lexical Semantics. Oxford University Press.
Ghayoomi, M. (2009). Frame Assignment with Active Learning. M.S. Thesis. Department of
Computational Linguistics and Phonetics. Saarland University.
Langacker, R.(1987). Foundations of Cognitive Grammar. (vol.1).Stanford, CA. Stanford University Press.
Lieber, R. (2004). Morphology and Lexical Semantics. Cambridge. Cambridge University Press.
Ohara, K., & et al. (2004). “The Japanese FrameNet project: An introduction”. Proceedings of the Workshop on Building Lexical Resources from Semantically Annotated Corpora. Eds. Charles J. Fillmore, et al. Lisbon: LREC 2004.Pp. 9-12.
Pustejovsky, J. (1995). The Generative Lexicon. Cambridge. MIT.
Rasooli, M.S., et al. (2011). “A Syntactic Valency Lexicon for Persian Verbs: The first steps towards Persian Dependency Treebank”. 5th Language & Technology Conference (LTC): Human Language Technologies as a Challenge for Computer Science and Linguistics. Pp. 227-231. Poznan. Poland.
Ruppenhofer, J. & et al. (2016). FrameNet II: extended theory and practice.
Safari, A. & L. Rahmati Nejad (2018). “Frame Semantics: Applying FrameNet Principles to (Touring) and (Travel) Semantic Frames in Persian”.Biannual Journal of Applications of Language Studies. No .1(1). Pp. 59-76.
Shamsfard, M., et al. (2010). “Semi Automatic Development Of FarsNet: The Persian Wordnet”. Proceedings of 5th global WordNet conference, Mumbai, India.
Subirats-Rüggeberg, C., & M. R. L. Petruck (2003). “Surprise: Spanish FrameNet!”. Proceedings of the Workshop on {Frame} {Semantics}” XVII International Congress of Linguists {(CIL)}. Eds. {Eva Hajičová, Anna Kotéšovcová, and Jiří Mirovský. Prague: Matfyzpress.
Taylor, J.R. (1995). Linguistics Categorization: Prototypes in Linguistic Theory. 2nd (Eds.). Oxford. Clarendon Press.
Taylor, J.R. (2003). “Cognitive Models of Polysemy”. In B. Nerlich & Z. Todd. (Eds.). Polysemy: Flexible Patterns of Meaning in Mind and Language. Berlin & New York. Mouton de gruyter.Pp. 31-49.
You, L., L. Tao, & L. Kaiying (2007). “Chinese FrameNet and OWL representation”. 6th International Conference on Advanced Language Processing and Web Information Technology (ALPIT 2007), Pp. 140-145.