رده‌شناسی آرایش سازه‏های متن سغدی بودایی «وسنتره جاتکه»؛ بر اساس مؤلفه‏های فعلی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فرهنگ و زبان‏های باستانی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی ،تهران ،ایران

2 استاد فرهنگ و زبان‌های باستانی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ( نویسنده مسئول)

3 استادیار پژوهشکدۀ زبانشناسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده

زبان سغدی از زبان‏های ایرانی میانه‏ی شرقی‏­ست که  به سه گروه مانوی، بودایی و مسیحی تقسیم می‏شود. در این پژوهش به بررسی آرایش سازه‏های متن سغدی بودایی «وسنتره جاتکه» پرداخته شده است. وسنتره جاتکه طولانی­ترین متن بازمانده‏ی سغدی ست و نسبت به دیگر متون سبک ادبی پیشرفته‏تری دارد و به نظر می‏رسد که بیشتر تألیفی بومی و یا بازنویسی داستانی بودایی باشد و احتمال اینکه ترجمه باشد کمتر است. تاکنون پژوهشی در باب رده‏شناسی زبان سغدی بودایی صورت نگرفته است. این پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی است، گردآوری داده­ها به روش کتابخانه­ای و انتخاب متن به شیوه­ی هدفمند بوده است. تمام بندهای دردسترس از متن وسنتره جاتکه به شیوۀ کمی و کیفی تحلیل شده­اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Typology of the word order of the Buddhist Sogdian text “Vesantra Jᾱtaka”( The story of The Buddha’s birth) based on verbal categories

نویسندگان [English]

  • raziyeh musavi khoo 1
  • zohre zarshenas 2
  • Atoosa Roastambeik Tafreshi 3
3 Assistant Professor, Linguistics Department, Institute of humanities and cultural studies
چکیده [English]

This paper surveys The Typology of the word order of the Buddhist Sogdian text “Vesantra Jᾱtaka” through a descriptive-analytical study. Data have been collected through library method and purposive sampling. All of the available sections of the text have been analyzed in a qualitative and quantitative way. Present article discusses correlation and noncorrelation pairs related to verb among 24 categories discussed in Dabir Moghadam (2012), and 4 categories which Dryer presented (1992). Vesantra Jᾱtaka although had contained 40 chapters only 29 of them had survived and contains 1805 lines, which is the main focus of the present article. This research aims at answering these questions : How much is the Dryer's model applicable to Buddhist sogdian text? Based on verbal pairs, does this language belong to ov language group or vo? How is the word order of Buddhist Sogdian texts? In general, no language totally belongs to VO or OV language likewise, Buddhist Sogdian is not an exception, but it can be said that it has mostly the characteristics of an ov language based on verbal parameters. So, it has a tendency to left branching where the verb as the head occurs at the end of the sentence.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Buddhist Sogdian language
  • Typology
  • word order
  • Vesantra Jᾱtaka
  • verb
الهی، مستانه (1389). «کاربرد پسوندها در زبان سغدی و سنجش آن با زبان یغنابی»، پیام باستان، دوره 7، شماره 13، صص.107-116.
تفکری رضایی، شجاع ؛ امیدی، عباس (1393). «پسوندهای فعلی در گویش لکی: ساخت ارگتیو، مطابقۀ فاعلی یا ضمیر پیوسته؟»، پژوهش­های ایران­شناسی، سال 4، شماره 1، صص. 37- 55.
ثمره، یدالله (1369). «تحلیلی بر رده‏شناسی زبان: ویژگی‏های رده‏شناختی زبان فارسی»، مجله زبانشناسی، سال ۷، شماره ۱، صص ۶۱ ـ۸۰.  
جلالیان چالشتری، محمد حسن (1394). « rēž-و nam- دو فعل غیر شخصی در زبان سغدی »،  زبان­شناخت، سال 6، شماره 1، صص. 49-64.
جلالیان چالشتری، محمد حسن (1395). «فعل تابع افعال وجهی در زبان سغدی»، جستارهای زبانی، شماره 31، صص. 55-68.
حاجیانی، فرخ (1388). «بررسی تطبیقی و تاریخی ساخت فعل ارگاتیو در گویش­های اردکانی، دشتی، دشتکی، کلیمیان یزد و لاری»، آموزش مهارت­های زبان، دوره 1، شماره 1، صص. 21-40.
حامدی شیروان، زهرا؛ شریفی، شهلا؛ الیاسی، محمود (1395). «آرایش واژگان در گویش‏های فارسی خوزستان از منظر رده‏شناختی»،  فصلنامه فرهنگ و ادبیات عامه، سال ۴، شماره ۱۱، صص۱ـ۳۲.
خبازی، لیلی (1388). «بررسی تاثیر متقابل زبان سغدی و ترکی بر یکدیگر در یک سند ترکی-سغدی»، نشریه‌ی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، سال 52، شماره 211، صص. 63-80.
دبیرمقدم، محمد (1392). رده‏شناسی زبان، تهران: امیر کبیر.
رضای والی، خیرخواه محمد (1394). «رده‏شناسی ترتیب واژه در گویش لری بویراحمدی»،  فصلنامه ادبیات و زبان‏های محلی ایران، شماره ۱۰، صص ۴۱ـ ۵۸.
زرشناس، زهره (1390). دستنامه‏ی سغدی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
صفایی اصل، اسماعیل (1394).  «رده‏شناسی ترتیب واژه‏ها در زبان آذربایجانی»، نشریه پژوهش‏های زبانشناسی تطبیقی، سال ۵، شماره ۹، صص ۱۶۳ـ ۱۸۴.
قادری، تیمور. (1375). «جملات ناهم­پایه در زبان سغدی». فرهنگ، 1375، شماره 17، صص.311-316.
قریب، بدرالزمان (1374). فرهنگ سغدی، تهران: فرهنگیان.
قریب، بدرالزمان (1383). روایتی از تولد بودا (متن سغدی وسنتره جاتکه)، تهران: اسطوره.
کریمی، یادگار (1391).  «مطابقه در نظام کُنایی (ارگتیو) زبان­های ایرانی: رقابت واژه بست و وند الف»، پژوهش­های زبان­شناسی، دوره 4، شماره 7، صص.1-18.
کریمی، یادگار ؛ هاشمی، معصومه (1391). «ساخت کنایی در گویش دشتی»، پژوهش­های زبان­شناسی تطبیقی، دوره 2،  شماره 4، صص 13-36.
کلباسی، ایران (1367). «ارگتیو در زبان­ها و گویش­های ایرانی»، زبان­شناسی، دوره 5، شماره 2، صص.  70-87.
هدایت، ندا (1395). « بررسی مؤلفه‌های توالی واژه‌ و هم‌بستگی آنها با توالی مفعول/ فعل در گویش تاتی گیفان، براساس دیدگاه رده‌شناختی درایر»، زبان فارسی و گویش­های ایرانی، دوره 1، شماره 2، صص. 177-196.
یوسفیان، پاکزاد (1383). توصیف رده‏شناسی زبان بلوچی، رساله دکتری زبان‏شناسی همگانی، دانشگاه اصفهان.
 
Benveniste, Émile (1946). Vesantra jᾱtaka , Text Sogdien , Édité, Traduit et Commenté.
Benveniste, Émile 1952: “La construction passive du parfait transitif.” In: Bulletin de laSociété de linguistiquede Paris 48, pp. 52–62.
Brunner, C. J. (1977). A syntax of western Middle Iranian (No. 3). Caravan Books. Delmar, New York.
Bubenik, V. (1989). An interpretation of split ergativity in Indo-Iranian languages. Diachronica, 6(2), 181-212.
Cardona, G. (1970). The Indo-Iranian construction mana (mama) krtam. Language, 1-12.
Dabir-Moghaddam, M. (2006). Internal and external forces in typology: Evidence from Iranian languages. Journal of Universal Language, 7(1), 29-47.
Dryer, M. S. (1992). “The Greenbergian Word Order Correlations." In: Language, Vol.68, No.1. pp.81-138.
Dryer, M. S. (1997)."On The Six-Way Word Order Typology". In Studies in Language Vol.21, pp. 69-103.
Elahi, M. (2010). Brief Survey Of Grammatical Feature In Khawrazmian Language And Compared With Soghdian Language. in   PAYAM-E BASTANSHENAS, Vol.7(13), 117-134.
Friedrich, P. (1975). Proto-Indo-European syntax: The order of meaningful elements (No. 1). Journal of Indo-European studies.
Geiger, W. (1893).  “Die Passivconstruction des Präteritums transitiver Verba im Iranischen.” In:Ernst KUHN (ed.): Festgruß an Rudolf Roth. Stuttgart: Kohlhammer, pp. 1–5.
Greenberg, J. H. (1974). Language Typology: A Historical and Analytic Overview. The Hague, Paris: Mouton.
Haig, G. L. (2008). Alignment change in Iranian languages: A construction grammar approach (Vol. 37). Walter de Gruyter.
Hajiani, F. (2019). An etymological exploration and dissection of Sogdian loanwords in Modern Persian. International Journal of Language Studies, 13(3).
Hale, M. (1988). Old Persian word order. Indo-Iranian Journal, 31(1), 27-40.
Heston, W. L. (1977). Selected Problems In Fifth To Tenth-Century Iranian Syntax. Unpublished doctoral dissertation, University of Pennsylvania.
Jügel, T. (2012). Die Entwicklung der Ergativkonstruktion im Alt-und Mitteliranischen− Eine korpusbasierte Untersuchung zu Kasus, Kongruenz und Satzbau [The Development of the Ergative Construction in Old and Middle Iranian: A Corpus-Based Approach] (Doctoral dissertation, Goethe University Frankfurt).
Kent, R. G. (1950). Old persian: Grammar. Texts. Lexicon. American Oriental Society.
Noda, K. (1983). Ergativity in Middle Persian. GENGO KENKYU (Journal of the Linguistic Society of Japan), 1983(84), 105-125.
Payne, J. R. (1979, April). Transitivity and intransitivity in the Iranian languages of the USSR. In The Elements: A parasession on linguistic Units and Levels Including Papers from the Conference on Non-Slavic Languages of the USSR (pp. 20-21).