زبان‌شناخت

چکیده بسم ‌الله الرّحمن الرّحیم
فهرست
پس‏وندهای اشتقاقی در شِکَند گمانیگ وِزار
فرشته آتش‏برگ و منظر رحیمی ایمن؛ 1
جهان ممکن حقیقی در جملات شرطی زبان پهلوی: دستگاه فعلی گذشته
روشنک آذری؛ 33
زدی ضربتی ضربتی نوش کن: تهدید متقابل وجهه در نمایش‌نامۀ منجی در صبح نمناک
حسین رحمانی و بهزاد احمدی؛ 55
کارکرد نشانه‌شناختی عناصر و جان‌داران طبیعت در شعر سپهری با تکیه بر رویکرد سوسور و
پیرس
ثریا سبهانی و الخاص ویسی؛ 81
جستاری در مفهوم هولوگرافیکی گنبد در متن فارسی میانۀ گزیده‏های زادِسپَرَم
احسان شرقی، حسین نجاری، و زهره زرشناس؛ 107
بررسی تهاجم کلامی در گفتمان مجلس ایران از چشم‏انداز بی‏ادبی زبانی کالپپر و چهارچوب
گونه‏شناختی رتوریک ارسطو
سیدمهدی عمادی مجد، آتوسا رستم‏بیک تفرشی، و فاطمه راکعی؛ 135
تحلیل مفهوم «زندگی» از نگاه اجتماعی ـ شناختی
میترا فراهانی، آزیتا افراشی، و یحیی مدرسی؛ 169
بررسی شفافیت در وندهای تصریفی فارسی و انگلیسی براساس نظریۀ صرف طبیعی
لیلا قلی‌پور حسن‌کیاده و فروغ کاظمی؛ 193
نقش اصول گرایس در تعبیر فیلم فروشنده
مریم مهرابی و راحله گندمکار؛ 223
بررسی و تحلیل گروه‌های تأکیدی در زبان فارسی
محمود مهرآوران؛ 251
تأثیر نوای گفتار هیجانی در بازیابی حافظۀ بیماران مبتلا به دمانس از نوع آلزایمری
فاطمه نعیمی حشکوائی، مریم نوروزیان، و حسن عشایری؛ 285
انگارۀ استعاری زمان در زبان فارسی: مطالعه‏ای پیکره‏بنیاد
زینب نوری، بلقیس روشن، و ارسلان گلفام؛ 307

چکیده شِکَند گمانیگ وِزار اثری است کلامی که در نیمه‌های سده سوم هجری نوشته شد. در آن زمان زبان پهلوی فاقد پشتوانه سیاسی پیشین خود بود، ضمن اینکه کاربرد روزمره‌اش در میان مردم را از دست می‌داد، و عربی و فارسی به تدریج در همه زمینه‌ها جای آن را می‌گرفتند. در چنین زمانی، نویسنده این اثر متنی کلامی را می‌نویسد بدون اینکه از وام واژه‌های عربی برای بیان مفاهیم پیچیده استفاده کند، و در این کار بسیار موفق است. او مفاهیم پیچیده را تنها با استفاده از واژه‌های پهلوی بیان می‌کند، و از امکانات واژه سازی پهلوی بیشترین بهره را می‌برد. چون پسوندهای اشتقاقی از جمله مهمترین امکانات واژه سازی در زبان پهلوی هستند، این سوال مطرح می‌شود که پسوندهای استفاده شده در این اثر چگونه کمیت و کیفیتی داشته‌اند؟ بدین معنی که آیا نویسنده پسوندهای پر شماری در دسترس خود داشته است و یا اینکه آن پسوندها از نظر قابلیت‌های واژه سازی، در مقایسه با پسوندهای فارسی ویژگی‌های متمایزی داشته‌اند؟ بررسی این اثر نشان می‌دهد پسوندهای استفاده شده بسیار کمتر از پسوندهای رایج در زبان فارسی بوده و به جز یکی دو مورد، همه در فارسی به کار رفته‌اند.

چکیده جملات شرطی چهاردهمین مورد از جهانی‌های زبان و قابل ارزیابی در چارچوب‌های رده‌شناختی‌اند. هدف از این پژوهش توصیفی-کمی، بررسی جملات شرطی زبان پهلوی ساخته‌شده با افعال دستگاه گذشته و بررسی نوع جهان ممکن آن بر اساس زمان دستوری بند شرط است. پیکره پژوهش کتاب‌های زند بهمن یسن، گزیده‌های زادسپرم و روایت پهلوی بود. بررسی آماری بر کتاب روایت پهلوی با حدود 250 جمله شرطی انجام شد و برای پیکره آماری، 160 جمله مشخص گردید. براساس آمار بدست آمده از پیکره تحلیل، زمان دستوری بند شرط در 85% موارد بر دستگاه حال و 15% باقیمانده در دستگاه گذشته ساخته شده‌بود. تحلیل معنایی نشان داد در زبان پهلوی، اگر زمان دستوری در بند شرط و جواب شرط گذشته باشد، گرایش زیادی برای حقیقی بودن جهان ممکن آن‌ جمله شرطی وجود دارد. این نتیجه با برآیند پژوهش بقایی و نغزگوی‌کهن(1397) برای جملات شرطی زبان فارسی معاصر،بر اساس رده‌شناسی دکلرک و رید، همخوانی داشت. در ساخت جملات شرطی پهلوی بر دستگاه گذشته، علاوه بر فعل ماضی شرطی نامحقق، ماضی ساده و ماضی نقلی، فعل غیرشخصی، جمله اسمیه و اسم مصدرکاربرد داشت. در این پژوهش کاربرد فعل ماضی شرطی نامحقق در ساختار چند جمله مرکب با وجه اخباری نیز مشاهده شد.

چکیده وجهه تصویر هر فرد از خود، در عرصۀ اجتماعی است که قابلیت از دست‌رفتن، حفظ‌شدن و فزونی‌یافتن دارد و دارای دو بعد منفی (تمایل افراد به خودمختاری) و مثبت (تمایل افراد به موردتأیید واقع شدن) است. در هر گفتگویی لاجرم ملاحظات وجهه، که خود ارتباطی تنگاتنگ با قدرت دارد، وارد می‌شود. در خانواده به طور سنتی قدرت در ید مردان بوده است و این تهدید وجهۀ فرودستان (اعضای خانوادۀ خود به‌ویژه زنان) را برای آنان سهل‌تر کرده است، گرچه گاهی با مقابله به مثل مواجه بوده‌اند. پژوهش حاضر با بررسی گفتگوهای محمود شایگان و همسرش در نمایشنامۀ «منجی در صبح نمناک»، اثر اکبر رادی، درپی بررسی اعمال تهدیدکنندۀ وجهه بر اساس مدل براون و لوینسون (1987) است تا با مقایسۀ اعمال تهدیدکنندۀ وجهۀ این دو شخصیت در طول نمایشنامه مشخص کند شخصیت زن این نمایش چگونه با شخصیت‌های کلیشه‌ای جنیسیتی زنان متفاوت است. نتایج حاکی از آن است که کتایون وجهۀ مثبت و وجهۀ منفی شوهرش را با استفاده از مخالفت، انتقاد و تقابلِ بیشتر، تهدید می‌کند. به عبارت دیگر، هرجا شخصیت مرد، دست به اعمال تهدیدکنندۀ وجهۀ بیشتری زده است، با تعداد عمل تهدیدکنندۀ وجهۀ بیشتری از سوی همسرش مواجه شده است.

چکیده توان القایی نشانه‌های زبانی شعر برگرفته از انواع صنایع شعری و هنرمایه‌های ادبی است که عامل القاء پیام هستند. شعرا از این قابلیت نشانه‌شناختی در خلق آثار خود بسیار بهره برده‌اند. سهراب سپهری از جمله شعرای معاصر است که توانسته با بهره‌گیری از عناصر طبیعت و شگردهای زبانی الهام‌گرفته از اختیارات شاعری، به شعر خود عمق معنایی بخشیده و آن را اثرگذار نماید. بر همین اساس، پژوهش حاضر با استناد به داده‌های برگرفته از آثار سهراب از جمله «هشت کتاب» که به روش کتابخانه‌ای جمع‌آوری گردیده، به روش توصیفی و تحلیل محتوی در قالب رویکرد نشانه‌شناختی سوسور و پییرس، به بررسی نشانه‌شناختی و رمزگشایی معنایی عناصر طبیعت در شعر سهراب پرداخته است تا فرآیند خلاقیت معنایی حاصل از بهره‌گیری نشانه‌های طبیعت در لایه‌های معنایی شعر وی آشکار گردد. یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است که سهراب با به‌کارگیری عناصر گوناگون طبیعت (باد، آب، خاک، باران، نباتات، حیوانات، ...) درصدد بوده تا ارزش‌های اخلاقی و هم‌زیستی مسالمت‌آمیز را به انسان‌ها انتقال دهد. او از عناصر طبیعت، درس تلاش و تکاپو را آموخته و همه آنها را زیبا و جلوه‌ای از ذات خداوند می‌بیند.

چکیده ساختار تمثیل ‌گونه گنبد در متن فارسی میانه گزیده‌های زادِسپَرَم در مفهوم خاصی برای امر گذار و برون‌فکنی نیروی روان از ساختار گنبدی شکل تن بکار رفته است.

این پژوهش، با هدف بررسی دیدگاه تمثیلی زادِسپَرَم از طرح گنبد تن و تعمیم دادن آن به الگوهای چند وجهی ساختار روان با توجه به فصل‌های بیست و نهم و سی‌ام، سعی نموده با روش توصیفی ـ تحلیلی و بهره‌گیری از منابع کهن موجود پیرامون انسان شناسی زردشتی ، به عوامل و متغیرهایی نظیر حالت‌های دورنوردی روان (فصل سی و یکم) به همیاری نیروی "روان در جهان مینویان" بپردازد. پرسشی که در این پژوهش مطرح می‌شود این است که؛ با توجه به بیان نظریة هولوگرافیکی (مَه‌جهان و کِه‌جهان)، در بدن انسان (گنبد تن) و نیروهای فراحسی (مینوی) بازخورد مفاهیمی چون پاداش، مجازات و ارزش گذاری باورهای فردی بین کشمکش نیروهای نیکی و بدی همگی وابسته به همیاری نیروی "روان در جهان مینویان" (ضمیر ناخودآگاه) اتفاق می‌افتد یا وابسته به نیروی اختیار و گزینش فردی ختم می‌شوند؟ نتیجه این بحث نشان می‌دهد، روان دارای فرآیند حسی ـ حرکتی است. در این رویکرد روان، مرتبة "رَد "در مفهوم آموزگار برجستة مینوی را تحت آموزه‌های پدر و مادر مینوی، برای خود کسب می‌کند.

چکیده در این پژوهش گزیده‌هایی از گفتمان دوره دهم مجلس ایران (1395ـ1399ش) را با هدف شناسایی و واکاوی بی‌ادبی زبانی/ تهاجم کلامی بررسیده‌ایم. با این هدف، بر دو مبنای نظری ـ بی‌ادبی زبانی کالپپر (2011)، و رتوریک ارسطو (کندی، 2007) تکیه داشتیم تا رخدادهای بی‌ادبی زبانی را در متن تعداد برگزیده‌ای از جلسات پرسش مجلس شناسایی نموده، درباره شمول آن دسته از پاره‌گفت‌ها، که دربردارنده بی‌ادبی‌اند، ذیل هر یک از گونه‌های رتوریک ارسطو تصمیم‌گیری کنیم. پرسش‌های پژوهش عبارت‌اند از: کدام مقوله‌های بی‌ادبی کالپپر (2011) و با چه بسامدی در پیکره پژوهش نمود یافته‌اند؟ چند درصد از پاره‌گفت‌های دربردارنده بی‌ادبی مشاجراتی، مشاوراتی و یا منافراتی‌‌اند؟ برخی یافته‌های پژوهش: در میان مقوله‌های کالپپر (2011: 113ـ193)، از فرمول‌واره‌های مرسوم‌شده بی‌ادبی، پرسش/ پیش‌انگاری ناخوشایند و سپس توهین، و از بی‌ادبی‌های تلویحی، اظهارات دوپهلو و سپس طعنه بیش از همه نمود یافته‌اند. برخی فرمول‌واره‌ها و بیان‌های زبانی پربسامد درپیکره، به‌عنوان فرمول‌واره‌های مرسوم‌شده بی‌ادبی در گفتمان (دست‌کم آن دوره) مجلس شناسایی و معرفی شدند. 70درصد پاره‌گفت‌های دربردارنده بی‌ادبی در متن جلسات پرسش مجلس ایران ذیل گونه مشاجرات و 30درصد دیگر نیز ذیل گونه مشاورات و منافرات دسته‌‌بندی شدند.

چکیده پژوهش حاضر به دو روش پیکره‌ای و پرسش‌نامه‌ای به تحلیل مفهوم «زندگی» در زبان فارسی پرداخته است. بدین منظور، فراوانی نگاشت‌های تأثیرگزار بر مفهوم‌سازی «زندگی» در 120 جمله‌ی شاهد پایگاه داده‌های زبان فارسی بررسی شد. مشخص شد که در پیکره‌های زبان فارسی حوزه‌ی مبدأ «مکان» بیش‌تر از حوزه‌های مبدأ دیگر در مفهوم‌سازی «زندگی» نقش دارد. در تحلیل پرسش‌نامه-مدار، پرسش‌نامه‌ای با 11 جمله‌ی استعاره-محور و گرایش-محور (گرایش فکری) به 120 نفر نمونه‌ی تصادفی ارائه شد. افراد نمونه به 6 گروه زنان زیر 20 سال، مردان زیر 20 سال، زنان بین 25 تا 35 سال، مردان بین 25 تا 35 سال، زنان بالای 50 سال و مردان بالای 50 سال تقسیم می‌شدند. جمله‌های پرسش‌نامه، خبری و با ضمیر متکلم وحده طراحی شدند. گزینه‌های انتخابی پرسش‌نامه 5 مورد و به صورت طیفی از «بسیار موافقم» تا «بسیار مخالفم» انتخاب شدند. در این مطالعه مشخص گردید که سنین و جنسیت‌های مختلف جامعه‌ی فارسی‌زبان در تعریف مفهوم «زندگی» با یکدیگر اختلاف نظر دارند. در پایان، نگاشت‌های استعاری مفاهیم «زندگی» به دو روش پیکره‌بنیاد و پرسش‌نامه‌بنیاد با یکدیگر مقایسه گردید و این نتیجه حاصل شد که جامعه‌ی فارسی‌زبان تا حد زیادی با پربسامدترین نگاشت‌های پیکره‌بنیاد مفهوم «زندگی» موافق است.

چکیده نظام‌های صرفی زبان‌های مختلف تمایل‌دارند از اصول خاصی پیروی کنند، شفافیت یکی از این اصول مهم است. جستار حاضر، به‌بررسی شفافیت نشانه‌های تصریفی فارسی و انگلیسی براساس نظریه صرف‌طبیعی پرداخته‌است. مسئله اصلی آن‌است که شفافیت در وندهای تصریفی این دو زبان از منظر صرف طبیعی چگونه بازنمایی می‌شود. داده‌های فارسی از پیکره پژوهشگاه علوم‌‌‌‌انسانی و مطالعات فرهنگی و داده‌ها‌ی انگلیسی از پایگاه پیکره انگلیسی‌آمریکایی معاصر به روش نمونه‌گیری‌تصادفی )و بر مبنای تعداد واژه‌های مساوی) انتخاب شده، سپس براساس دیدگاه درسلر و مایرثالر موردبررسی قرار گرفته‌است. نتایج پژوهش نشان‌می‌دهد که در فارسی صورت‌های تصریفی -ها و –ون جمع‌ساز، -ترین صفت‌عالی‌ساز، تـ- و -اد گذشته‌ساز، و نـ- منفی‌ساز و در انگلیسی صورت‌های ‘s- مالکیت، -est صفت‌عالی‌ساز و -en صفت‌مفعولی‌ساز، شفاف و باقی نشانه‌ها غیرشفاف‌اند. یافته‌ها حاکی از آن است که شفافیت مقوله‌های اسم و فعل در فارسی بیش از صفت است اما شفافیت مقوله‌های اسم و صفت در انگلیسی بیش از شفافیت فعل است. این امر یکی از وجوه افتراق نظام صرفی این دو زبان است. همچنین، میان ملاک شفافیت و بسامدوقوع نشانه‌تصریفی رابطه مستقیمی وجود ندارد. در نظام‌صرفی هر دو زبان بین مقوله دستوری و شفافیت رابطه مستقیمی وجوددارد. اما این رابطه درخصوص شفافیت هریک‌از نشانه‌ها با بسامد وقوعشان لزوما صدق‌نمی‌کند.

چکیده اصول همکاری گرایس درمورد چگونگی کاربرد زبان در میان انسان‌ها و بر این اصل استوار است که سخنگویان باید سهم خود را در مکالمه براساس هدف موردنظر به‌درستی ایفا کنند. گرایس (1975) در این‌باره چهار اصل کمیت، کیفیت، ارتباط و شیوه را معرفی کرده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی کارکرد اصول گرایس در کیفیت تعبیر متن از سوی مخاطب، بررسی میزان اختلال در تعبیر متن درصورت تخطی از اصول گرایس و بررسی میزان تخطی از اصول گرایس توسط زنان و مردان در فیلم فروشنده انجام شده است. این پژوهش بر مبنای نظریۀ اصول گرایس و در چارچوب رویکرد ادراکی، و به‌صورت توصیفی-تحلیلی انجام گرفته است. برای دستیابی به اهداف تحقیق، منتخبی از دیالوگ‌های فیلم فروشنده به‌عنوان داده مورد استفاده قرار گرفته‌اند. نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهد در فیلم فروشنده، هیچ‌یک از اصول گرایس به‌طور کامل رعایت نشده‌اند و این مسئله در کیفیت تعبیر متن از سوی مخاطب تأثیرگذار بوده است؛ امّا تعبیر متن با اختلال مواجه نشده و مخاطب به تعبیری از فیلم رسیده است. همچنین نتایج نشان می‌دهند که مردان و زنان در پاسخ به جنس موافق یا مخالف، به میزان متفاوتی از هر یک از اصول گرایس تخطی می‌کنند.

چکیده یکی از ویژگی‌های بلاغی زبان در نوشتار و گفتار، تأکید در سخن است. تأکید به شیوه‌های گوناگونی صورت می‌گیرد. گروه‌های اسمی یکی از ابزارهای تأکید هستند که تاکنون کمتر مورد توجه قرارگرفته‌اند. منظور از گروه‌های تأکیدی در این نوشتار، گروه‌هایی است که در آنها یا ساخت واژه از واج‌های تکراری است یا واژه از دو یا چند تکواژ یا واژۀ مکرّر ساخته می‌شود و یا اعضای گروه به نحوی با هم ترکیب یا به هم عطف می‌شوند که تأکید را می‌رساند. گروه‌های تأکیدی به صورت اسم‌های متناسب، اسم‌ها و صفت‌های مترادف، اسم‌ها و صفت‌های متضاد، فعل‌های متناسب و نیز واژگانی با تناسب موسیقایی هم‌نشین شده‌اند. این تحقیق با تهیۀ فهرستی از نمونه‌ها متشکل از هزار و پانصد گروه اسمی، ساختار، ویژگی‌ها، خاستگاه و کارکرد آنها را بررسی و تحلیل و آنها را در دسته‌های مختلف طبقه‌بندی کرده است. کاربرد این گروه‌ها برای اهداف مختلف است؛ از جمله: ایجاد معانی تازه، معانی ثانوی، کنایی و مجازی، گسترش معنی، شمول، تفصیل در سخن، اختصار و ایجاز اما مهم‌ترین و بیشترین کارکرد آن تأکید است. مانند تاکید و برجسته‌سازی اهمیت چیزی، احساسات و عواطف، فاصله، مقدار و کمیت، کیفیت و شدّت.

چکیده یادگیری، فرایند فراگیری اطلاعات جدید است و حافظه نتیجه یادگیری است. حافظه، توانایی ذخیره، نگهداری و بازیابی اطلاعات است که تجربیات گذشته را برای تاثیر در رفتار امروز فعال می کند. بهر چند مطالعات نشان داده اند که رویدادهای هیجانی بیشتر از رویدادهای عادی و خنثی در حافظه ماندگاری دارند اما هنوز مطالعات کمی در دسترس است که مشخص کند در برانگیختگی حافظه بیماران مبتلا به بیماری آلزهایمر محتوای واژگانی هیجانی جملات موثر است یا نوای گفتار هیجانی یا اینکه تعامل این دو، منجر به بازیابی بهتر حافظه این بیماران می شود. به همین منظور این پژوهش طراحی شد تا با مطالعه 40 بیمار مبتلا به آلزهایمر در سطح خفیف با استفاده از پایگاه داده گفتار هیجانی زبان فارسی (Persian ESD) میزان برانگیختگی حافظه بررسی شود. نتایج حاکی از این بود که محتوای واژگانی هیجانی به همراه نوای گفتار هیجانی است که در بازیابی، یادآوری و پایداری جملات هیجانی تاثیرگذار است. تاثیر نوای گفتار هیجانی بر روی واژه ها در درجه اول باعث می شود تا انگیختگی هیجانی، وضوح و صراحت حافظه را افزایش دهد و در درجه دوم باعث می شود واژه های هیجانی، گروه مفهومی یا انسجام مفهومی تشکیل دهند و از این رو بهتر بازخوانی شوند.

چکیده مفهوم «زمان» یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین مفاهیم در ذهن و زندگی انسان است که طبق یافته‌های زبان‌شناسان شناختی، در زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف غالباً به‌صورت استعاری درک و بیان می‌شود. پژوهش حاضر به بررسی استعاره‌های مفهومی زمان در زبان فارسی می‌پردازد و هدف آن ارائۀ انگاره‌ای نظام‌مند از انواع استعاره‌های مفهومی است که سخنگویان زبان فارسی برای درک و بیان مفهوم زمان به کار می‌گیرند. این مطالعه براساس نظریۀ استعارۀ مفهومی (لیکاف و جانسون، 1980، 1999، لیکاف، 1993) و نظریۀ طرحواره‌های تصوری (جانسون، 1987) انجام می‌گیرد و داده‌های آن عمدتاً از پیکرۀ همشهری (نسخۀ دوم) استخراج شده‌اند که با داده‌های حاصل از جستجوی اینترنتی در جستجوگر گوگل تکمیل شده‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که در زبان فارسی مفهوم زمان براساس سه طرحوارۀ تصوری حرکت، ظرف و شیء و از طریق استعاره‌های مفهومی «زمان، مکان است»، زمان شیء (متحرک یا ثابت) است»، «زمان انسان است» و «زمان ظرف است» درک و بیان می‌شود.